007 Rubens: schilder en geheim agent

RubensMomenteel is er in het Duitse Wuppertal een prachtige expositie te zien over de Belgische schilder Peter Paul Rubens en zijn werk. Een aanrader.

RubensNet zoals Mohammed Ali veel meer was dan alleen een bokser en Theodore Roosevelt veel meer bleek dan een politicus, was ook de Vlaamse barokkunstenaar Peter Paul Rubens veel meer dan een schilder. Naast kunstenaar was hij immers ook nog zakenman, politiek adviseur, onderhandelaar, diplomaat en zelfs geheim agent. Rubens (1577-1640) wordt als een van de belangrijkste diplomaten van de 17e eeuw beschouwd.

Over dat feit is niet lang geleden nog het boek De meester van de schaduw van Mark Lamster verschenen. Al lang voor de Europese Unie ontstond, bezat Rubens al een visioen en droom van een verenigd Europa. Met behulp van schilderijen, tapisserie, tekeningen, brieven en prenten gaf hij binnen en buiten Europa uiting en bekendheid aan zijn politieke en filosofische ideeën. Met zijn geschiedkundige schilderijen en diplomatieke vaardigheden poogde hij mee te helpen om de Dertigjarige Oorlog te beëindigen. Hij had daarmee directe invloed op de politieke processen van zijn tijd. Met zijn schilder-visioenen wist hij de politieke besluitvorming uiteindelijk voordelig te beïnvloeden.

Momenteel is er in het Von der Heydt-Museum in het Duitse Wuppertal een schitterende tentoonstelling te zien over Rubens en zijn werk. Deze tentoonstelling loopt nog tot 28 februari 2013. Een vijftigtal werken van Rubens (waaronder brieven, zelfportretten en schetsen) zijn hier te zien  die afkomstig zijn uit verschillende Europese musea (o.a. Marseille, Wenen, Boedapest, Bonn, Antwerpen, Madrid en Dresden).

Jeugd

Al van jongs af aan was Rubens bezig met Kunst en schilderen. Hij kreeg eerst een opleiding bij landschapsschilder Tobias Verhaecht en daarna bij de historieschilders Otto van Veen en Adam van Noort in Antwerpen. Daarna vertrok hij in 1600 richting Italië. De acht jaar dat hij daar verbleef waren van uitzonderlijk belang voor zijn artistieke ontwikkeling. Hij werd vooral sterk beïnvloed door Titiaan, maar ook Raffel en Tintoretto waren zeer belangrijk voor hem. In Italië werd hij vervolgens hofschilder van de hertog van Mantua.

Barok

Rubens was een zeer ontwikkeld man met veel kennis van de wereld. In feite mag men Rubens een humanistisch geleerde noemen. Hij bezat veel know how over tal van onderwerpen en was zeer belezen. Hij streefde er in zijn werk naar om volmaakte Gesamtkunstwerk te maken en een alles omvattend, barok inzicht van het leven en een humanistische visie op de wereld te scheppen. Een zeer ambitieuze doelstelling mag men wel zeggen.

Rubens geldt al sinds lang als een van de belangrijkste Belgen uit de geschiedenis. Hij eindigde in 2005 bij de Grootste Belgverkiezingen dan ook niet verwonderlijk in de top tien (plaats 9). Bizar genoeg werd deze Vlaamse trots echter geboren in het huidige Duitsland. Rubens kwam namelijk ter wereld in het zuidoosten van de huidige Duitse deelstaat Nordrhein-Westfalen, meer bepaald in de plaats Siegen. Zijn eerste 10 levensjaren bracht hij in Keulen door waar zijn uit Antwerpen afkomstige vader en moeder woonden. Zijn vader was jurist en had vanwege zijn protestantse geloof namelijk moeten vluchten uit Vlaanderen. Pas in 1589 keerde het gezin terug naar Antwerpen.

Protestant

Bijzonder pikant is dat de in een Protestants gezin geboren Rubens later veel werk maakte voor Katholieke opdrachtgevers. Rubens werd oorspronkelijk zelfs Protestant gedoopt. Het gezin Rubens bekeerde zich echter na de dood van Rubens’ vader tot het Katholicisme om weer in Antwerpen te kunnen wonen.

Rubens ging vervolgens frappant genoeg historisch politieke en religieuze werken maken die de geest van de contrareformatie (Katholieke Reformatie) uitdroegen terwijl zijn vader juist voor de Katholieken had moeten vluchten. Zo werkte Rubens voor de Franse koningin-moeder Maria de Medici maar ook voor de Spaans-Habsburgse aartshertogen Albrecht en Isabella die voor het Katholieke Spanje de Zuidelijke Nederlanden bestuurden. Aartshertogin Isabella vroeg zelfs aan de Antwerpse schilder om zijn ogen goed de kost te geven tijdens zijn periode aan het Franse hof van Maria de Medici. Dit was natuurlijk een eufemisme voor spionage. Als een echte James Bond (007) moest Rubens alle geheimen overbrengen aan Isabella. Men ziet het Jeff Koons nog niet direct doen in het paleis van Queen Elizabeth!

Contrareformatie

De theoretici van de contrareformatie wilden dat representaties op altaarschilderingen helder van opbouw waren om de gelovigen tot vroomheid aan te zetten. Dit sloot aan bij de visie van de Jezuïetenorde. Deze strenge orde eiste immers dat de gelovigen bij het bidden tot God en het filosoferen over Jezus Christus en de Katholieke heiligen de Bijbelse taferelen zo duidelijk mogelijk voor zich zouden zien. De religieuze schilderijen van Rubens pasten daar prima bij omdat ze realistisch en met veel emotie en pathos vervaardigd waren. Dat gaf gelovigen een prima idee van de Bijbelse verhalen.  Niet voor niets was de belangrijkste kerkelijke opdracht die Rubens ooit kreeg dan ook de Jezuïetenkerk in Antwerpen.

DamesDikke Dames

Wat de tentoonstelling in Wupperetal vooral duidelijk maakt is dat het cliché-beeld over Rubens als schilder van mollige en dikke, naakte dames ernstig te kort schiet. De Antwerpese schilder was veel meer dan dat. Als men bijvoorbeeld zijn schilderij Wildschweinjagd bekijkt, ziet men een schitterende cocktail van menselijke en dierlijke driften de revue passeren. Op het doek ziet men jagers een wild zwijn attaqueren met speren en degens, terwijl jachthonden het gekwelde dier ook nog eens proberen te vatten. De woede en levensdrift van het zwijn spatten werkelijk van het doek af terwijl de buitensporige agressiviteit van de honden de toeschouwers zeker zullen raken. In de ogen van één van de lijkbleke jagers voelt men ontegenzeggelijk de doodsangst aanwezig, zo realistisch is het allemaal op het doek gezet.

Een ander top stuk dat valt te zien in het Von der Heydt museum is het doek Abraham en Melchizedek. Eigenlijk ziet dit schilderij er al heel modern uit voor zijn tijd. Het is namelijk zeer kleurrijk met felle tinten. Het neigt een beetje naar El Greco en zelfs naar Pop Art. De  oudtestamentische priesterkoning van Salem, Melchizedek, staat hier afgebeeld als een soort Sinterklaas- of Kerstmanachtige figuur (niet spottend bedoeld) met een prachtige grijze baard en rood kostuum. Het gaat hier echter niet om een Sinterklaas outfit, maar om pauselijke kleren  met een in hermelijn gevoerde rode hoofdbedekking (camauro). Melchizedek overhandigt op het schilderij Abraham brood en wijn na diens zege tijdens de slag tegen Kedor-Laomer. Ook Abraham is prachtig uitgebeeld met zijn rode mantel en weelderige baard.  Het schilderij  stelt de bezoekers in staat samen met Rubens terug in de tijd te reizen, zo indrukwekkend is het allemaal.

Rubens’ Mucius Scaevola voor Porsenna wordt wel beschouwd als een van de belangrijkste doeken uit het begin van de 17e eeuw. Dit indrukwekkende werk over de Romeinse geschiedenis hangt normaal in Boedapest, maar valt nu voor Nederlanders, Belgen en Duitsers ook dichterbij huis in Wuppertal te zien. Een echte aanrader mag men wel zeggen. Men mag het eigenlijk niet missen.

Een ander topwerk van Rubens, getiteld Diana’s terugkeer van de jacht, mag men ook niet missen. In tegenstelling tot het eerder genoemde Wildschweinjagd schilderij is dit werk rustiger van aard en toon, maar daar ligt nu juist de kracht van dit doek. De rust en sereniteit van de jachtgodin Diana wordt direct voelbaar als men er naar kijkt. Rubens heeft dit tafereel naar verluidt ook gekozen om een schaars geklede dame te kunnen afbeelden, hetgeen vroeger niet altijd evident was. Vooral de huid van Diana is spectaculair mooi gedaan. De verschillende tinten die een mensenhuid kan hebben komen zeer goed tot uitdrukking. Iets wat alleen de echt grote meesters kunnen.

BanquetNog een indrukwekkend werk in het Von der Heydt museum is de Deckengemälde (reproductie) dat in het Banqueting House in Londen ‘hangt’. Het is een prachtige plafond-schildering waar de toeschouwer zich werkelijk helemaal in kan verliezen. Het werk geeft een prachtig ruimtelijk perspectief. Een zeer aangename ervaring, zoveel is zeker.

Liegen en diplomatie

Er is echter zo veel prachtigs te zien in Wuppertal dat er over schrijven en spreken lang niet voldoende is. Alleen een lijfelijk bezoek aan het Von der Heydt museum kan werkelijk duidelijk maken hoe schitterend en spectaculair het werk en het leven van Rubens eigenlijk waren.

Over Rubens’ diplomatieke werk zullen sommigen mogelijk niet al te enthousiast zijn. Niet iedereen is immers dol op vertegenwoordigers van deze beroepsgroep. DeBritse ambassadeur Sir Henry Wotton (1568-1639) heeft bijvoorbeeld eens gezegd dat een diplomaat een eerlijk man is die wordt uitgezonden om te liegen omwille van de publieke zaak. Wellicht gold dat ook voor Rubens. Eén ding is echter zeker: zijn schilderijen liegen absoluut niet. De prachtige tentoonstelling in het Von der Heydt Museum bewijst dat. Rubens’ waarheid is nog lang niet afgebladderd …

De Peter Paul Rubens tentoonstelling loopt van 16 oktober 2012 tot en met 28 februari 2013.
Plaats: Von der Heydt-Museum,

Adres: Turmhof 8, 42103 Wuppertal, Duitsland
Site museum:
http://vdh.netgate1.net/

Schrijf je in voor TOEN!