Adolf Hitler, De jaren van ondergang 1939-1945

In zijn tweedelige biografie van Adolf Hitler laat de Duitse historicus Volker Ullrich zien ‘hoe dun het vlies is dat de beschaving scheidt van de barbarij’.

‘Wat stelde die neurotische clown in staat controle uit te oefenen over het leven van miljoenen?’ Die vraag stelt iedere biograaf van Adolf Hitler zich. Dat geldt eveneens voor Volker Ullrich die ondanks alle eerder verschenen publicaties, acht jaar van zijn leven wijdde aan zijn studie over de dictator. Dit onderzoek resulteerde in een tweedelige biografie waarvan het tweede deel Ondergang een jaar na het Duitse origineel in het Nederlands is vertaald.

Belichaming van het kwaad

Waarom bestuderen wat al zo vaak is onderzocht? De auteur verklaart het zelf in de inleiding.

‘Hitler geldt als de belichaming van het kwaad, en de monsterlijke misdaden onder zijn bewind vragen steeds opnieuw om een verklaring.’

Ondanks de ruim zeven decennia die zijn verstreken sinds de zelfmoord van de dictator komen er nog steeds nieuwe bronnen vrij die nieuwe inzichten mogelijk maken. Lees daarover meer in het interview met de historicus uit 2015.

Ongewone talenten

Ullrich schrijft Hitler enkele ongewone talenten toe die ervoor zorgden dat de ‘neurotische clown’ de ‘onomstreden Führer’ werd, namelijk zijn:

  • redenaarstalent
  • dramatisch talent
  • organisatievermogen

Het verklaart echter niet alles waardoor de geschiedenis een moordlustige loop nam.

Betoverende Führer

‘Het fenomeen Hitler kan niet alleen worden verklaard uit zijn manier van denken en handelen; het kan alleen maar worden begrepen als men tegelijkertijd de sociale pathologie van de Duitse maatschappij van zijn tijd erbij betrekt.’

Deze conclusie trekt de auteur in hoofdstuk 18 ‘Hitlers plaats in de geschiedenis, een balans’. Het bevestigt de lezer in wat hij zelf zal hebben opgemaakt uit de 600 voorafgaande pagina’s. Hoe vaak gebeurde het niet dat de dictator terneergeslagen legerleiders in een half uurtje samenspraak weer wist te begeesteren door zijn -gespeelde- optimisme. Hij had een charismatische uitstraling die mensen om hem heen als het ware betoverde.

Maar die mensen kozen er zelf voor om op nuchterder momenten, niet in het bijzijn van de Führer, zijn bevelen op te volgen. Hitler maakte hen medeverantwoordelijk en dat waren ze ook, hoe ze het na de oorlog ook probeerden te draaien.

Bevelen

Hitlers militaire bevelen lieten soms aan duidelijkheid niets te wensen over. ‘Standhouden, niet terugtrekken.’ Als het om delegatie van taken ging, waren zijn wensen juist doelbewust vaag. Hij gaf de grote lijnen aan, zijn volgelingen zetten deze naar eigen inzicht om in beleid. De Führer delegeerde niet logischerwijs aan degene die daarvoor vanuit zijn functie voor in aanmerking kwam. Door iemand anders te begunstigen, bediende hij zich van een politiek van verdeel-en-heers. In de nazitop zaaide hij onderlinge concurrentie waardoor hij de onbetwiste eindbeslisser bleef.

Chronologisch

Het verhaal van de oorlogsjaren 1939-1945 is chronologisch opgezet. Aan de hand van wat Hitler met zijn militaire staf bespreekt, volgt het de legerbewegingen, zij het zonder op militair vlak in detail te treden. Om de persoonlijkheid van de dictator te doorgronden is het immers interessanter om zijn uitspraken te lezen en die van anderen in zijn omgeving. Onder hen Joseph Goebbels, wiens slaafse navolging is te volgen dankzij het dagboek dat hij bijhield.

In enkele hoofdstukken verlaat de auteur de chronologische lijn om enkele thema’s nader te beschrijven, waaronder hoofdstuk 7 ‘De weg naar de Holocaust over ‘de verwijdering van de Joden’ en hoofdstuk 12 ‘De Berghof-gemeenschap in de oorlog’ over de Hitler in huiselijke sfeer.

Alles of niets

Het is een schrale troost dat na het verstrijken van de eerste oorlogsjaren het leven in het toevluchtsoord in Beieren niet meer zo onbezorgd was en dat ‘de bedreven acteur’ Hitler zijn optimisme steeds meer moest spelen voor de buitenwacht. Zijn  wantrouwen van de legertop groeide tot ziekelijke vormen en lichamelijk veranderde de Führer -met een onafwendbare nederlaag in het vooruitzicht- in een wrak. Hitler had alles of niets gespeeld. Het werd niets.

Levendig relaas

De heldere structuur en het laten spreken van de primaire bronnen zorgen voor een levendig relaas. De ruim 600 pagina’s leesstof lezen gemakkelijk weg. Ullrich is een bedreven auteur en de vertalers hebben knap werk verricht. Voor een tweede druk is het goed als kleine slordigheden als vergeten letters eruit worden gehaald. Dit zijn kleinigheden die de grote waarde van deze biografie op geen manier beïnvloeden. De tekst wordt gevolgd door 170 pagina’s noten, kaarten met militaire bewegingen en literatuur.

Deze eerste druk van Adolf Hitler, Ondergang is gebonden. Er is een paperbackeditie waarin het eerste deel Opkomst samen met het tweede deel is gebundeld.

Volker Ullrich,

Adolf Hitler, Deel II: De jaren van ondergang 1939-1945

(Amsterdam 2019)

ISBN 978 90 295 2997 6, € 45,-, 776 pag.

Uitgeverij De Arbeiderspers

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!