Alfred Sisley-expositie in Wuppertal

SisleySinds kort is er een prachtige impressionistische tentoonstelling van de Brits-Franse schilder Alfred Sisley te zien in het Von der Heydt-museum in Wuppertal. De expositie loopt nog tot eind januari 2012.[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=l-Yypg78wjQ[/youtube]

Alfred Sisley door Renoir, Art Institute of Chicago (bron: Wikipedia)

“Bescheidenheit ist eine Zier, doch weiter kommt mann ohne ihr” is een bekend Duits gezegde. Het geldt ook enigszins voor de Brits-Franse impressionist Alfred Sisley die, ondanks zijn prachtige schilderkunst, lange tijd onbekend bleef. Sisley stond er om bekend dat hij een bescheiden man was die weinig promotie maakt voor zijn schilderijen. Het was pas nadat de bekende impressionistische schilder Claude Monet na de dood van Sisley vertelde hoe groot hij hem vond, dat de Brits-Franse impressionist beroemd werd en zijn schilderijen plotseling voor veel geld verkocht werden.

Sisley was inderdaad een bescheiden, beschaafd en terughoudend man, maar niet op de wijze waarop de Britse staatsman Winston Churchill de Engelse premier Clement Attlee ooit bespotte. Churchill zei immers over Attlee dat hij een bescheiden man was met veel reden om bescheiden te zijn. Van Sisley kan men dat niet zeggen. Deze impressionist had namelijk werkelijk talent, maar kon dat wegens zijn weinig flamboyante karakter moeilijk verkopen aan de buitenwereld. Zijn bescheidenheid zat hem duidelijk in de weg tijdens zijn carrière. Sisley was daarom ook een typisch voorbeeld van een romantisch kunstenaar die pas na zijn dood beroemd werd. De 884 werken die hij in zijn leven maakte, werden toen opeens veel geld waard. Dit terwijl hij voor zijn dood meestal moeite had om rond te komen.

De beroemde Parijse Salon wees zijn werk meerdere keren af, maar gelukkig voor Sisley mocht hij in 1874 wel meedoen aan de ’s werelds eerste Impressionisme-toonstelling in Parijs. Maar ook dat werd geen succes. De expositie flopte volledig. Bezoekers en critici reageerden vijandig op het werk van de deelnemende schilders. Men verweet hen dat ze de gangbare technieken en methodes niet hanteerden en alles anders aanpakten dan normaal was in die dagen. Er werd zelfs beweerd dat ze de spot dreven met de bezoekers en vooral aandacht wilden trekken met hun potsierlijke schilderijen. Het was naar aanleiding van deze expositie dat de Franse criticus Louis Leroy de hele beweging, en dus ook

'Impression, soleil levant' door Claude Monet, Musée Marmottan Monet (bron: Wikipedia)

Sisley, spottend omschreef als “Impressionisten”. Dit naar aanleiding van een schilderij van Monet dat Leroy zag en dat de titel “Impression, Soleil levant” droeg.” Toch zat er ook nog een positief tintje aan de impressionisme-expositie van 1874. Deze tentoonstelling mocht dan mislukt zijn, zij zorgde er wel voor dat de geuzennaam ‘impressionisme’ algemeen gangbaar werd en zeer belangrijk zou worden in de kunstgeschiedenis.

Momenteel is er een expositie van het werk van Sisley te zien in het Von der Heydt-museum in Wuppertal. Deze Sisley-tentoonstelling is de eerste grote overzichtstentoonstelling van zijn werk in Duitsland.

Het Von der Heydt-museum is gevestigd in het voormalige stadhuis van de stad en is vernoemd naar de stichter van het museum, Eduard von der Heydt. Von der Heydt was een Duits-Zwitserse bankier en mecenas die lid werd van Hitler’s NSDAP-partij en financier van het nazistische Derde Rijk was. Na de tweede Wereldoorlog bleek echter uit onderzoek dat Von der Heydt in de oorlog geen misdaden had gepleegd. Er werden zelfs getuigenissen gevonden van mensen die Von der Heydt bedankten voor zijn hulp bij hun vlucht uit Nazi-Duitsland. Toch blijven er tot op de dag van vandaag verdenkingen tegen hem bestaan in zake zijn oorlogsverleden.

Pikant is in dat verband dat Alfred Sisley een representant was van het Impressionisme, terwijl dat nu juist een stroming was die door Hitler en zijn nazi-partij als ontaarde (entartete) kunst werd beschouwd en dus verboden werd. Hitler wilde dat deze ‘verderfelijke’ kunst vernietigd werd.

Ook bijzonder om te weten is dat de bekende avant-gardistische kunstenaar Joseph Beuys (geboren in 1921) zijn allereerste expositie in 1953 hield in het Von der Heydt museum in Wuppertal. Beuys stond ten tijde van die expositie nog helemaal aan het begin van zijn imposante carrière en zou pas later wereldberoemd worden. Beuys had net als Von der Heydt,  zelf ook enige connectie met het Derde Rijk gehad in zijn jeugd. In 1941 had Beuys zich namelijk vrijwillig gemeld bij de Duitse Luftwaffe waarna hij met zijn vliegtuig boven de Krim (Oekraïne) werd neergeschoten en bijna was doodgevroren. Bij dat ongeval liep hij een grote wond in zijn schedel op. Slechts door de hulp van de plaatselijke Tataren wist hij het er levend van af te brengen. Ze smeerden Beuys namelijk in met vet en wikkelden hem daarna in vilt om hem warm te houden. Typisch genoeg zou Beuys later zowel vet als vilt veelvuldig gaan gebruiken in zijn kunstwerken. Ook droeg hij vaak een vilten hoed om de zilveren plaat in zijn schedel te bedekken. Om Beuys te eren en de band tussen Wuppertal en Beuys aan te geven, hangt er tegenwoordig een groot portret van hem in het Von der Heydt-museum.

Brug bij Villeneuve-la-Garenne. Bron: Wikipedia

Brug bij Villeneuve-la-Garenne door Alfred Sisley. New York: Metropolitan Museum of Art (bron: Wikipedia).

Sisley en Monet

Alfred Sisley was al lang voor Beuys en de Tweede Wereldoorlog overleden. In 1899 stierf hij ten gevolge van keelkanker. Toch was ook hij ooit het slachtoffer van oorlog geweest. Oorspronkelijk kwam Sisley uit een zeer welgestelde familie en hoefde hij zich geen zorgen te maken om zijn toekomst. Zijn vader was immers handelaar in zijde totdat de Frans-Duitse oorlog van 1870 – 1871 uitbrak en het bedrijf en het huis van de familie Sisley vernietigd werden. Sisley raakte daardoor alles kwijt. Zelfs zijn atelier ging in rook op, waardoor er weinig schilderijen uit deze begin-periode meer over zijn. Toch is er, uitzonderlijk genoeg, momenteel een vroege Sisley te zien in het Von der Heydt-museum. Het betreft een schilderij waarop we Monet aan het werk zien in het bos van Fontainebleau.

Nadat Sisley alles verloren had in de oorlog keerde hij niet terug naar Londen, maar bleef, ondanks het grote verlies, in zijn geboortestad Parijs om te kunnen schilderen. Later trok hij verder naar het platteland ten westen van Parijs en verhuisde vervolgens naar Moret-sur-Loing waar hij de rest van zijn leven, samen met vrouw en kinderen, zou wonen. Rond 1872 leert Sisley hier om zich op een impressionistische manier te uiten in zijn schilderijen. Daarvoor hing hij nog de stijl van de school van Barbizon aan, een groep schilders die hij zeer bewonderde. Het impressionisme zou echter de stijl blijken te zijn die hem groot maakte.

De Sisley-tentoonstelling in Wuppertal begint met een fotoportret van Sisley’s moeder en een door Pierre-Auguste Renoir vervaardigd schilderij van zijn vader. De foto van zijn moeder stamt uit de tijd dat de fotografie net was uitgevonden, maar is toch van goede kwaliteit terwijl het schilderij van zijn vader een krachtige maar traditionele indruk maakt. Nadat men deze werken gezien heeft, krijgen de bezoekers schilderijen voorgeschoteld die Sisley (mogelijk) ooit zelf onder ogen zijn gekomen. Het gaat om diverse werken van voorlopers van Sisley zoals John Constable en William Turner, die hingen in musea die de Brit regelmatig bezocht. Ze hingen o.a. in de National Gallery in Londen, waarvan bekend is dat Sisley er regelmatig kwam.

Sisley

L'inondation à Port Marly door Alfred Sisley. Musée des Beaux-arts de Rouen(bron: Wikipedia)

Sisley had in zijn jeugd immers in Londen gewoond omdat hij van zijn ouders zakenman moest worden en daarom in de Britse hoofdstad bij zijn oom in het bedrijf diende te gaan werken. Dat trok hem echter helemaal niet en hij besloot al vrij snel om schilder te worden en naar Frankrijk terug te keren. Zijn ouders steunden hem daarin. Om het vak goed te leren trok Sisley naar het atelier van de toen beroemde Zwitserse universitaire docent Charles Gleyre. Daar leerde hij collega’s als Bazille, Monet en Renoir kennen. Deze schilders werden later ook zijn vrienden. Samen bewonderden ze de kunstenaars van Barbizon. Vaak trokken ze met elkaar naar die streek om er te werken en te studeren.

De Sisley-tentoonstelling in Wuppertal schenkt in dit verband aandacht aan de overeenkomsten en verschillen tussen het werk van de impressionist Monet en Sisley. Vooral hun beider weergave van de kerk van Moret is wat dit betreft fascinerend te noemen. Volgens de directeur van het Von der Heydt-museum, Gerhard Finckh, schilderden Monet en Sisley regelmatig de zelfde onderwerpen. Sisley gaf een kerk dan als een prachtig impressionistisch gebouw weer in tegenstelling tot Monet. Monet beeldde het godshuis van Moret juist op een gedurfde, bijna abstracte en vervagende manier uit. Vorm en kleur waren daarbij voor Monet belangrijker dan het kerk-gebouw zelf. Monet was daarmee min of meer onbewust een wegbereider van de abstracte kunst. Bij Sisley was het juist andersom: daar stonden de vorm en de kleur op traditionele wijze nog steeds in dienst van de weergave van het object. In zekere zin was Monet daarom fantasievoller en moediger dan Sisley. Directeur Finckh schat Monet om die reden als kunstenaar ook wat hoger in dan Sisley, hoewel dat volgens hem niets afdoet aan de pracht van het werk van de Brit.
Finckh moest vanwege dergelijke redenen voor de expositie begon vaak uitleggen waarom zijn museum eigenlijk aandacht ging besteden aan Sisley? Voor Finckh was naast de grote (technische) kwaliteit van Sisley’s schilderijen, vooral de lyriek en de poëtische kracht van zijn werk doorslaggevend bij zijn beslissing om Sisley te gaan exposeren.

Vlucht uit depressie

Sisley

Molesey Weir - Morning door Alfred Sisley. National Gallery of Scotland (bron: Wikipedia)

Sisley had een karakter dat neigde naar depressiviteit. Zijn leven was moeilijk doordat het bedrijf van zijn vader en zijn atelier verwoest werden in de oorlog en hijzelf en zijn vrouw ziek werden, maar ook doordat Sisley vaak te weinig geld verdiende om zijn gezin te kunnen onderhouden. Voor hem was schilderen daarom een (vrolijke) vlucht uit de realiteit. Het werken aan een schilderij betekende letterlijk vrijheid voor hem.
Sisley zocht duidelijk naar romantiek ter compensatie van de grauwe realiteit van alle dag. Om die reden werkte hij graag met muziek op de achtergrond. Sisley zong naar verluidt onophoudelijk als hij bezig was (o.a. het scherzo van Beethoven’s septet). Niet voor niks waren Sisley en Beethoven dan ook grote vrienden van elkaar.

Omdat Sisley een grote romanticus en melancholicus was, speelde gevoel altijd een belangrijke rol in zijn oeuvre. Erg theoretisch ging hij niet te werk. Sisley werkte eerder intuïtief. Museum-directeur Finck: ‘Monet had als mens en als schilder grote allure en een indrukwekkende presence. Men zou hem, met al zijn grootse en krachtige werken, een theatrale, kunstenaar kunnen noemen. Renoir was dan weer meer een episch schilder die een verhaal wilde vertellen met zijn werk. Achter zijn schilderijen vermoedt men altijd meer dan men op het eerste gezicht ziet. Sisley was daarentegen meer een poëtische, lyrische schilder die op gevoel werkte. Zijn schilderijen zijn nooit groot van formaat en fijngevoelig en fijnbesnaard van aard. In zijn werken probeert hij de grove, lawaaierige buitenwereld buiten te sluiten. Niet voor niets heeft hij vooral landschappen geschilderd waarin bijna nooit mensen te zien zijn. Aan het weergeven van water en hemel besteedde hij daarentegen buitengewoon veel aandacht. De hemel schilderde hij, net als de aarde, in verschillende lagen waardoor het net lijkt of er beweging in de werken zit: een effect dat alleen waarlijk grote kunstenaars weten te bereiken. Sisley concentreerde zich daarbij vooral op vorm, kleur en harmonie. In feite was hij in dit opzicht de meeste pure en waarachtige impressionist van het trio Sisley-Renoir-Monet. Daarbij komt nog dat Renoir en Monet later het impressionisme achter zich lieten en een eigen stijl creëerden, terwijl Sisley het Impressionisme praktisch tot zijn dood bleef aanhangen.’

Slechts aan het einde van zijn leven leek het er op dat Sisley toch nog een geheel eigen stijl ging ontwikkelen. Twee jaar voor zijn dood reisde hij namelijk naar Cardiff in Wales om te trouwen en reed daarna door naar Langland Bay en Storr’s Rock. Daar maakte hij nog vijf schilderijen van een rotskust, die enigszins naar abstracte kunst begonnen te neigen en wat expressiever waren dan zijn voorgaande werk. Toch spreken deze werken minder tot de verbeelding dan Sisley’s impressionistische schilderijen. Het betoverende, lyrische aspect van zijn werk is er in verdwenen en is vervangen door een onbestemde stijl die weliswaar expressief lijkt, maar toch weinig uitdrukt. Het lijkt nog het meest op een matige kopie van Monet’s werk. Wellicht speelde Sisley’s ziekte en naderende dood hem al parten in die tijd, waardoor hij niet meer tot werkelijk grootse prestaties in staat was.

Hoe het ook zij, veel werken maakte Sisley niet meer aan het einde van zijn leven. Uiteindelijk stierf hij in 1899 in Frankrijk als Brits staatsburger, terwijl hij zich, sneu genoeg, altijd veel meer Fransman dan Brit had gevoeld. Diverse malen had hij getracht om de Franse nationaliteit te verwerven, maar dit werd nooit gehonoreerd. Toch wordt hij niet zelden tot de Franse impressionisten gerekend, ondanks het feit dat Monet en Pissarro enkele van zijn schilderijen als ‘zeer Brits’ aanduidden vanwege de beschaafde, bescheiden, discrete en terughoudende stijl van de doeken.

Sisley’s leven bleef tot het einde toe iets tragisch houden. Pas na zijn dood kreeg hij immers wat hij in zijn leven had nagestreefd. Pas toen bracht zijn werk fortuinen op en werd hij tot de ‘Franse’ impressionisten gerekend. Daarbij komt nu ook nog het feit dat Sisley thans een grote overzichtstentoonstelling in Duitsland heeft, wat ironisch genoeg toch het land is dat er voor verantwoordelijk was dat zijn atelier en grote familie-kapitaal ten gronde ging. Het kan soms raar lopen in een mensenleven, maar ook daarna. Sisley heeft immers kans gezien om postuum wraak te nemen op zijn lot. Hoe zoet die wraak smaakt, kan men nu gaan zien in het Von der Heydt museum …

De Sisley-tentoonstelling in Wuppertal loopt van 13 september 2011 tot 29 januari 2012.

Websites:
Von der Heydt-museum: http://vdh.netgate1.net/Welcome_3.html
http://www.sisley-ausstellung.de/Start_2.html
Video van de Sisley-tentoonstelling in Wuppertal door: Paul Prillevitz.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!