Avant-garde kunst in Düsseldorf

In het Kunstsammlung-museum in Düsseldorf is een expositie te zien over het werk van acht vrouwelijke avant-garde kunstenaressen uit de jaren Twintig en Dertig van de vorige eeuw. Een recensie.

Nieuwe Tentoonstelling in museum Kunstsammlung Nordrhein Westfalen, Düsseldorf:

Dora Maar

Dora Maar. Bron: Wikipedia

“Die Andere Seite des Mondes- Künstlerinnen der Avantgarde

“All is fair in Love and War” is een Engels gezegde dat vrij vertaald zo veel betekent als: In de liefde en gedurende een oorlog is alles geoorloofd. De Spaanse schilder Pablo Picasso bracht deze ‘wijsheid’ bijzonder goed in de praktijk toen hij de Franse fotografe Dora Maar verleidde en versierde in Parijs. Dora Maar raakte namelijk bij een gevaarlijk mes-spel in (5-finger fillet) in een Frans café gewond aan haar hand, waarop Picasso zo sluw en gewiekst was om te vragen of hij haar met bloed besmeurde handschoenen mocht hebben als souvenir. Zo werd direct het ijs tussen Maar en Picasso gebroken, wat uiteindelijk leidde tot een 9-jarig huwelijk.

Het tafereel van Dora Maar die met een mespunt snel en krachtig steekt in de ruimtes tussen haar vingers en daarbij geblesseerd raakt, doet denken aan duistere scènes uit films Noir met acteurs als Alain Delon in de hoofdrol. Dat Picasso Dora Maar vervolgens ook nog verleidt door haar bebloede handschoenen mee naar huis te nemen en ze daar te exposeren, zorgt nog voor een extra portie zwarte romantiek.

Het fascinerende maar ongezonde spelletje ‘5-finger fillet’ is ook te zien in de film Knife in the Water van Roman Polanski en James Cameron’s Aliens. Het mes-spel is blijkbaar geliefd bij kunstenaars. Flirten met gevaar en leven op de rand hebben romantici immers altijd aangesproken. Een gevoel van Spleen en Melancholie doet hen vaak verlangen naar extreme situaties waarbij soms bloed vloeit. Bij Maar en Picasso was dat blijkbaar niet anders.

Momenteel is er in het Kunstsammlung Nordrhein Westfalen museum in Düsseldorf te zien waartoe dit bij Dora Maar zoal geleid heeft. Samen met zeven andere kunstenaressen uit de jaren Twintig en Dertig van de vorige eeuw wordt Dora Maar’s werk er geëxposeerd in de tentoonstelling Die Andere Seite des Mondes. Naast het werk van bekendere artiesten als Sonia Delaunay, Germaine Dulac, Hanna Höch en Sophie Taueber-Arp is er ook kunst te zien van Katarzyna Kobro, Claude Cahun en Florence Henri.

Die Andere Seite des Mondes is een tentoonstelling over belangrijke vrouwelijke avant-garde pioniers die ingaat op het talent en het werk van deze verborgen en nog steeds relatief onbekende creatieve vrouwen uit de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. Volgens het Kunstsammlung-museum is de onbekendheid van deze vrouwen mede te wijten aan de literaire, surrealistische  kunstpaus André Breton. Hij hield om onbekende redenen vrouwen liever op afstand van zijn literaire, surrealistische kring. Daardoor kwamen ze niet snel verder binnen de avant garde beweging van die tijd.

DaDa

De periode van het Interbellum, die de tentoonstelling behandelt, was een uitzonderlijk creatieve periode in de cultuur en kunstgeschiedenis. Dit kwam mede doordat de Eerste Wereldoorlog net voorbij was en alles opnieuw moest worden opgebouwd waardoor creativiteit, vanwege alle schaarste, noodzakelijk werd. Creativiteit kreeg daardoor de vrije loop. Het is dan ook niet geheel verwonderlijk dat er in deze jaren veel nieuwe kunststromingen, maar ook politieke bewegingen, ontstonden. Aan het begin van 1916 ging bijvoorbeeld de DaDa-beweging in Zwitserland en Duitsland van start. DaDa wilde met haar anti-kunst voor eens en voor altijd afrekenen met de verouderde, vastgeroeste bourgeois-conventies van begin twintigste eeuw. De gruwelen van de Eerste Wereldoorlog hadden veel artiesten en kunstenaars ervan overtuigd dat de vooroorlogse tradities en ideeën niet langer juist of moreel aanvaardbaar waren. Daarvoor moest een ultra-moderne, nieuwe en vooral radicale artistieke uitingsvorm in de plaats komen. Zo ontstond de vermaarde DaDa-beweging rond Hugo Ball en Hans Arp.

Bar Aubette. Bron: Kunstsammlung

Binnen deze beweging van Ball en Arp begon Sophie Taeuber-Arp haar carrière. Deze Zwitserse wordt als een representant van het Dadaïsme en het Constructivisme beschouwd, maar werkte ook samen met Theo Van Doesburg van De Stijl. Met Piet Mondriaan en Theo van Doesburg wordt zij zelfs beschouwd als mede-grondlegster van de Concrete Kunst in Europa, voorwaar geen geringe prestatie.

Haar veelkleurige, opmerkelijke werk valt direct op als men de tentoonstellingsruimte in Düsseldorf bezoekt. In de Kunstsammlung hebben ze haar interieur-ontwerp ‘Bar Aubette’ levensecht gereconstrueerd. Het veelkleurige vertrek doet wel wat denken aan hetgeen de van oorsprong Nederlandse toegepaste-kunst-stroming De Stijl creëerde. Een verschil is echter wel dat Taeuber-Arp niet alleen primaire kleuren (rood, blauw, geel en daarnaast wit en zwart) gebruikte zoals Rietveld, Mondriaan en Van Doesburg deden. In haar ‘Bar Aubette’ zit een bont palet van diverse kleuren verwerkt hetgeen alles zeer fris, vrolijk en amusant maakt. In dit interieur waarin ook een deur en een wand-lamp verwerkt zitten, kan men vrij rondlopen, hetgeen een aparte sfeer geeft aan het kunstwerk. Taeuber-Arp’s kunst is zeer divers en gevarieerd getuige ook de marionetten, sieraden en schilderijen die ze ontwierp. In Düsseldorf kan men tv-beelden zien van deze marionetten in actie tijdens een voorstelling. Deze levendige beelden worden nog kracht bijgezet doordat de Kunstsammlung de echte marionetten van Taeuber-Arp naast de tv in een vitrine heeft gezet, wat het geheel zeer levendig maakt.

Ook Taeuber-Arp’s gouaches, sieraden uit wol en tekeningen zijn zeer de moeite waard. Veelvuldig komen er geometrische figuren in haar werk voor hetgeen haar kunst er nog steeds strak en modern doet uitzien en de hedendaagse kijker daarom niet vreemd zal aandoen.

Siebenmeilenstiefel. Bron: Kunstsammlung

Een andere kunstenares op de Kunstsammlung die enigszins aansluit op het werk van Taeuber-Arp is de Duitse Hannah Höch. Hannah Höch is net als Taueber-Arp ook een Dadaïste. Zij was samen met Raoul Hausmann een mede-oprichter van de Berlijnse Dada-variant. Met haar collages, die vol met maatschappij-kritiek zitten, werd ze later zelfs een icoon en handelsmerk van Dada. Niet voor niets prijkt er daarom ook een grote afbeelding van haar collage Siebenmeilenstiefel boven de ingang van de Kunstsammlung-expositie en staat datzelfde werk ook op de voorkant van de prachtig uitgevoerde en volumineuze catalogus van de tentoonstelling. De curator van de expositie, Susanne Meyer-Büser, is duidelijk gecharmeerd van haar werk. En niet ten onrechte.

Een andere kunstenares die zeer de aandacht trekt op de Andere Seite des Mondes -tentoonstelling is de Franse film- regisseuse Germaine Dulac. Op een groot scherm kan men haar beroemde 40 minuten durende film La Coquille et le Clergyman afgespeeld zien worden. Veel mensen zullen het niet beseffen, maar Dulac is de maakster van de allereerste Surrealistische film ter wereld (hoewel Entr’acte van René Claire dat predicaat ook wel eens meekrijgt). Dulac’s geluidloze (stomme) film La Coquille et le Clergyman produceerde ze al in 1928. Dat is nog voor de aartsvaders van het Surrealisme, Luis Bunuel en Salvador Dali, zich met het genre gingen bezighouden. Un Chien Andalou van Luis Bunuel kwam immers pas in 1929 uit.

In haar leven werkte Dulac behalve als film-maakster ook als journaliste, filmcritica en schreef ze academische filmtheorieën. De komst van films met geluid betekende het einde van Dulac’s filmcarrière in. In dat audio-geweld kon ze niet meer mee en vanaf dat moment ging ze verder met het maken van nieuwsprogramma’s.

Een andere, eerder genoemde, surrealistische kunstenares die in het Kunst-Sammlung-museum hangt is Dora Maar. Wat opvalt aan haar kunstfoto’s is dat er veel handen en handschoenen op voorkomen. De bloedige liefdesaffaire met Picasso in het Parijse café, waar we het eerder over hadden, heeft haar nooit losgelaten zo lijkt het.

Volgens de Kunstsammlung Düsseldorf was Dora Maar aan het begin van haar leven een talentrijke surrealistische fotografe die prachtige maar vreemde en verontrustende werken maakte. Haar echtgenoot Picasso wilde echter dat zij ook schilder zou worden. De Muze van Picasso gaf toe aan deze wens en stapte over op canvas. Volgens de Kunstsammlung was dat geen goed idee. Dora Maar schilderde volgens het museum slechts lelijke en on-artistieke kopieën van Picasso’s werk. Dat leidde er zelfs toe dat Dora Maar haar carrière vroegtijdig beëindigde.

Bezoekers van de Kunstsammlung zullen ook niet snel voorbij gaan aan het opvallende werk van de Poolse Katarzyna Kobro. Kobro was tot voor kort vrijwel onbekend en kan gerekend worden tot de avant-garde van de internationale Constructivisten. Haar “Hängende Konstruktion’ uit 1921 spreekt de fantasie en verbeeldingskracht van de toeschouwers direct aan. ‘Wat stelt het voor?’ en ‘wat is de bedoeling van dit werk?’ zal men zich afvragen bij het zien van deze mysterieuze installatie. ‘Is het een vliegend ei met een versnellingspook of een buitenboordmotor eraan?, ‘en wat is die ijzeren constructie die er naast hangt eigenlijk?’zijn vragen die bij bezoekers zullen opkomen. Het geheel blijft geheimzinnig en intrigerend. Zoveel is zeker. Een ander beeld van Kobro heeft dan weer iets weg van Rietveld en Mondriaan’s De Stijl. Er zijn slechter kunstenaars waarmee men vergeleken kan worden.

Zoals eerder gememoreerd weerde de surrealist André Breton eerst vrouwen uit zijn omgeving. Toen vrouwen later toch tot de Surrealistische kring van André Breton werden toegelaten, maakte Claude Cahun er snel furore. Cahun was niet alleen een surrealistische fotografe van grote allure, maar daarnaast ook een begaafd schrijfster en filosofe. Hoewel ze haar fotografie niet erg serieus nam, worden met name haar zelfportretten, die ze nam in de jaren dertig, tegenwoordig als belangrijke uitingen van feminisme in de thirties gezien. Op die foto’s ziet men haar continu van geslacht wisselen. Ze lijkt een androgyne hermafrodiet avant la lettre. Met dit transsexuele perspectief creëerde ze een nieuw Surrealistisch universum waarbij ze op een gewaagde manier brak met de gebruikelijke rolverdeling tussen man en vrouw.

Florence Henri. Bron: Kunstsammlung

Op de tentoonstelling hangt ook het bekende “Frauenportet”van de Zwitsers-Amerikaanse kunstenares Florence Henri. Dit Harlekijn- of Clown-achtige, zwart-witte, vrouwenportret is esthetisch zeer geslaagd. De blik van deze dromerige vrouwenfiguur doet mystiek aan. Florence Henri maakte verder als representante van de New Vision Movement veel foto-portretten van bekende mensen uit de culturele kringen van Parijs. Daarnaast maakte ze echter ook foto’s van anonieme mensen, zelfportretten en zogenaamde spiegel-composities. Deze spiegel-composities zijn een soort stil-leven-fotografie waarbij het perspectief van de objecten vermeerdert met behulp van verschillende goed geplaatste spiegels, zodat men de echte objecten niet meer van de spiegelbeelden kan onderscheiden. Daardoor is niet meer te zien wat echt is en wat niet. Met dit bijzondere gebruik van perspectief kan Florence Henri als een geestverwant van het Kubisme en het Constructivisme gezien worden.

Tenslotte moeten we zeer zeker niet het kleurrijke werk van de Joods-Oekraiens-Franse Sonia Delauney vergeten. Haar werken lijken, wat de bonte kleuren betreft, wel wat op de kunst van Taeuber-Arp. Om deze felle kleuren te realiseren gebruikte Delauney een speciaal proces waarbij een prisma of zelfs straatverlichting te pas kwamen. Haar textielontwerpen, schilderijen en decor-ontwerpen maken door dit kleurgebruik altijd een uiterst vitale, levenskrachtige en emotievolle indruk. Somberheid is ver weg bij deze kunstenares. Delauney experimenteerde in haar leven met diverse stijlen waaronder het kubisme, het Orphisme en Abstracte kunst. Ze was bovendien de eerste vrouwelijke artieste die een retrospectief-tentoonstelling kreeg in het Louvre (1964). Een zeer grote eer mag men wel zeggen.

Rozen en pisbakken

Om de expositie in Düsseldorf kort samen te vatten; de achterkant van de Maan (Andere Seite des Mondes) ziet er experimenteler, kleurrijker, maar ook dromeriger, vervreemdender en absurder uit dan men op het eerste gezicht zou verwachten. Ondanks hun relatieve ouderdom zien de werken er daarom toch nog steeds zeer eigentijds uit. Het is dan ook vreemd dat deze kunstenaressen nog relatief onbekend zijn.

Curator Susanne Meyer-Büser wil deze belangrijke vrouwen uit het duister lichten en in de schijnwerpers van de moderne culturele wereld plaatsen. Dat is terecht. De kwaliteit van de kunstwerken is meer dan goed te noemen. Maar is het altijd verstandig om ergens de volle schijnwerpers op te zetten is de vraag? Soms zijn de mooiste en smakelijkste zaken immers juist te vinden op plaatsen waar al jaren geen licht meer komt. Smakelijke paddenstoelen verwelken ook dikwijls als ze uit het duister in de droogte en het daglicht komen terwijl Rozen van Liefde soms juist groeien uit stinkende pisbakken. In duistere, zompige plekken kan alles wat leeft immers rustig rijpen en tot wasdom komen. In steriele laboratoria ziet men zelden kiemen van leven. Leven zit juist meestal in vieze poelen, zoals de Franse schrijver Céline al beweerde. Hoe het ook zij: in Düsseldorf wordt aangetoond dat de andere kant van de maan er prachtig uitziet en thans niet langer gehinderd wordt door een maansverduistering. Of deze volle zon een gunstig effect zal hebben, is nu echter de vraag. Duister maanlicht kan namelijk ook positieve resultaten hebben…

Sites

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=cnjWSw0qgwk[/youtube]

http://www.kunstsammlung.de/

http://www.kunstsammlung.de/entdecken/ausstellungen/die-andere-seite-des-mondes.html

De tentoonstelling loopt van 22 oktober 2011 t/m 15 januari 2012

Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen
Grabbeplatz 5
40213 Düsseldorf

Tel: 00-49 (0)211. 83 81-204

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!