Beleg van Alkmaar voorbij: woensdag weetje 8 oktober

Op 8 oktober 1573 geven de Spanjaarden het beleg van Alkmaar op. Alkmaar is ontzet.
Het beleg duurde van 21 augustus t/m 8 oktober 1573. Elk jaar vieren Alkmaarders op 8 oktober de bevrijding van hun stad.

Beleg van Alkmaar

Het beleg van Alkmaar in 1573. Detail van een schilderij (rond 1600). Bron: beeldbank Stedelijk Museum Alkmaar.

Het beleg van Alkmaar is onderdeel van de Tachtigjarige oorlog (1568-1648). Met het einde van het beleg van Alkmaar was ook de bloedige veldtocht van Don Fadrique de Toledo, de bevelhebber van de Spaanse strijdkrachten in Holland, voorbij. Hij was de tweede zoon van Fernando Alvarez de Toledo, de hertog van Alva. Don Fadrique volgde zijn vader naar de opstandige Nederlanden toen deze in opdracht van de Spaanse koning Filips II vanaf 1566 met harde hand orde op zaken kwam stellen.

Don Frederik

Don Fadrique de Toledo. Ook wel bekend als: Don Frederik. Bron: wikipedia.

Opmars Don Fadrique

De bloedige opmars van Don Fadrique begon met de inname van Mechelen in oktober 1572, een jaar voor het beleg van Alkmaar eindigde. Hij strafte de stad vanwege steun aan de opstandelingen. Vervolgens liet hij na de verovering van Zutphen in november ook daar ter afschrikking vele mensen executeren. Dat werkte aardig: o.a. Zwolle, Kampen en Amersfoort gaven zich over. Hierna trof Don Fadrique Naarden op zijn route om opstandige steden in Holland te heroveren. Omdat de stad zich naar zijn zin niet snel genoeg had overgegeven richtten zijn troepen ook daar een bloedbad aan en staken zij Naarden in de fik.

Beleg van Haarlem

Haarlem hield vervolgens lang stand tegen de soldaten van de Spaanse commandant. Het beleg duurde van december 1572 t/m juli 1573. Toen de stad viel executeerden de Spanjaarden ongeveer 2000 soldaten en aanhangers van Willem van Oranje. Het beleg van Haarlem had het Spaanse leger echter wel verzwakt. De Spaanse soldaten hadden maanden in koude loopgraven onder vuur gelegen en zij leden zware verliezen. Ondertussen hadden andere opstandige steden tijd om hun verdediging te versterken.

Verdediging van Alkmaar

Het beleg van Haarlem was voor Alkmaar aanleiding om de verouderde stadsmuren en bastions aan te pakken. De Alkmaarse landmeter Adriaan Anthonisz ontwierp nieuwe vestingwerken. In 1573 werd hard gewerkt aan de uitvoering hiervan. Voor de aanleg was veel aarde, modder, vuilnis en bouwpuin nodig. Daarom besloot het stadsbestuur dat vanaf 12 april 1573 het vuilnis niet meer werd verpacht, maar gebruikt.

Toch waren slechts de bastions en wallen in het zuidwesten van de stad gereed op het moment dat de Spanjaarden in augustus 1573 verschenen. Het geplande bastion bij de Friesepoort werd in alle haast binnen de stad aangelegd. De overige stadspoorten werden volgestort met puin. Aan de kwetsbare oostzijde werden nog tijdens het beleg de aanwezige zoutketen afgebroken en vervangen door haastig aangelegde wallen.

Beleg van Alkmaar

Het leger dat Don Fadrique naar Alkmaar stuurde bestond uit ongeveer 16000 man. Het beleg begon op 21 augustus. De Spaanse troepen waren echter onrustig en gedemoraliseerd na de gebeurtenissen bij Haarlem. Bovendien hadden de soldaten al een tijd geen soldij meer gekregen. Nadat twee aanvallen op Alkmaar waren afgeslagen met zware verliezen onder de Spanjaarden weigerden zij het bevel van Don Fadrique tot een derde aanval. In september had Willem van Oranje bovendien de dijken rondom de stad laten doorsteken en de sluizen laten openzetten. Het stijgende water dwong de Spanjaarden tot hun aftocht op 8 oktober. Het beleg van Alkmaar werd zo een overwinning die de opstandelingen een hart onder de riem stak.

Lot van de Opstand

Toch werd het lot van de Opstand niet in Noord-Holland, maar in Zuid-Holland beslist. Het feit dat Leiden in 1574 stand wist te houden tegen de Spaanse belegeraars was van groot strategisch belang. Was Leiden gevallen, dan was de verdediging van Den Haag en Delft onhoudbaar geweest. Mogelijk met het falen van de hele Opstand tot gevolg. Amsterdam, Haarlem en Utrecht stonden namelijk sowieso nog onder Spaans bewind. Die steden steunden de Spaanse koning.

Wist je dat

studenten archeologie van de Universiteit Leiden in 2010 een massagraf vonden op de Alkmaarse Paardenmarkt waaronder minstens 15 skeletten met daarbij musketkogels en hagelpatronen? Waarschijnlijk gaat het hier om slachtoffers van het Spaanse beleg.

Viering

Elk jaar zijn er in Alkmaar festiviteiten om het ontzet van de stad te vieren. Ga voor een overzicht naar: http://8october.nl/

Bronnen

Tim Wachelder

Tim Wachelder studeerde geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens zijn studie specialiseerde hij zich in Europese Expansiegeschiedenis. Behalve over koloniale geschiedenis schrijft hij ook over militaire, culturele en Nijmeegse geschiedenis. Sinds 2007 is hij webredacteur bij Historiën.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!