Beleg van Woerden 1576: woensdag weetje 10-09

Tien september 1576. Het beleg van Woerden, in de provincie Utrecht, is voorbij. Op die dag verlaat het Spaanse leger zijn laatste stelling bij deze stad: de Kamerikerschans. Het beleg van Woerden duurde van 8 september 1575 tot 10 september 1576 tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). Waarom gaven de Spanjaarden de belegering van Woerden op?

Tachtigjarige Oorlog

Wat ging aan het beleg van Woerden vooraf?
De Nederlandse opstand tegen de Spaanse koning Filips II was sinds de slag bij Heiligerlee in 1568 een gewapende strijd. Na de inname van Den Briel in 1572 door de watergeuzen breidt de opstand zich uit over Holland en Zeeland. De landvoogd, de hertog van Alva, probeerde het Spaanse gezag te herstellen en zond zijn legers op verschillende brandhaarden af. In 1573 volgde Don Luis de Requesens hem op als landvoogd. Net als zijn voorganger had hij het bestrijden van de opstandelingen tot belangrijkste taak.

Gilles de Berlaymont

Gilles de Berlaymont. Bron: wikipedia.

Gilles de Berlaymont

Gilles de Berlaymont (1540-1579), ook bekend onder de naam Hierges, was één van de bevelhebbers die in opdracht van de landvoogd militair orde op zaken moest stellen.
Hierges was stadhouder namens Spanje van Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel (1572-1573), Gelre en Zutphen (1572-1576) en plaatsvervangend stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht (1574-1576). Tussen 1576 en 1577 was hij even in dienst van de opstandige Staten-Generaal, maar hij liep in 1577  weer over naar Spanje. Hij sneuvelde in 1579 tijdens het beleg van Maastricht. Een Spaans leger onder bevel van Hierges verovert in 1575 Buren, brandt Oudewater plat en neemt Schoonhoven in. Daarna is Woerden in de buurt en aan de beurt.

Lancelot de Berlaymont

Hierges stuurt zijn broer Lancelot de Berlaymont (rond 1550-1578) met een deel van zijn leger naar Woerden. Lancelot was heer van Beauraing (Namen) en graaf van Megen (Noord-Brabant). Hij overleed in 1578 aan een ziekte.

Beleg van Woerden

Toen Lancelot de Berlaymont op 8 september 1575 bij Woerden arriveerde om de opstandige stad te veroveren, bleek het omringende land door de verdedigers al onder water gezet. Deze vorm van verdediging heet inundatie. Lancelot gaf opdracht tot de bouw van zeven schansen om Woerden heen. Op deze manier werd de stad afgesneden van levensmiddelen en geld. De belegering begint.

Beleg van Woerden

Beleg van Woerden, geschilderd tussen 1701 en 1703. Het schilderij is toegeschreven aan Coenraet Decker en te vinden in het Rijksmuseum. Bron: wikimedia commons.

Verdediging

Behalve het water dat Woerden kunstmatig omringde beschikte de stad over twee aarden wallen, vijf bastions, een slot en een schans. Verder was een klein Staats leger aanwezig. Dat bestond uit watergeuzen en troepen van Willem van Oranje. Deze soldaten namen de directe verdediging van Woerden op zich, maar vochten buiten de stad met hulp van inwoners die het landschap kenden, ook met guerilla tactieken tegen de vijand.

De stad had ongeveer 100 koeien binnen de muren. Met behulp van platbodems wisten de verdedigers deze bron van vlees en melk aan te vullen met voorraden uit Gouda. Bovendien sloegen de Woerdenaars een eigen tinnen munt om in de behoefte aan betaalmiddelen te voorzien. Op 20 juli 1576 vielen de belegeraars de Woerdse Schans aan. Ongeveer 150 aanvallers en drie verdedigers sneuvelden. Na de mislukte aanval versterkte Lancelot de Berlaymont  de blokkade van Woerden. Bovendien stuurde zijn broer extra troepen.

Wie had de langste adem? De belegeraars of de belegerden? De voorraden van Woerden begonnen op te raken, maar ondertussen zat de Spaanse commandant met zijn eigen problemen. Zijn leger bestond inmiddels uit ongeveer 14.000 soldaten. De meeste van de Spaanse, Duitse en Waalse manschappen waren huurlingen. Het onderhouden van zo’n leger was een kostbare zaak. Het viel niet mee om de soldaten te betalen en bevoorraden.

Geldgebrek en muiterij

Vanwege de gecombineerde financiële last die de oorlog tegen de Nederlandse opstandelingen en die tegen de Turken in de Middellandse Zee veroorzaakten, zat de Spaanse koning Filips II eind 1575 zwaar in de schulden. Erger nog: hij moest uitstel van betaling aanvragen bij zijn Genuese bankiers.

Don Luis de Requesens die in 1573 de hertog van Alva opvolgde als landvoogd van de Nederlanden wist dankzij zijn goede contacten met Antwerpse bankiers tijdelijk voor nieuwe leningen te zorgen. Toen Spanje in 1576 echter nog steeds chronisch geldgebrek had en Requesens tot overmaat van ramp in maart van dat jaar overleed, raakten de koninklijke financiën in de Lage Landen volledig verlamd.

Dit had muiterij op grote schaal tot gevolg. Veel hongerige soldaten die het al maanden zonder soldij moesten doen, vormden rovende bendes en sloegen aan het plunderen. Het was zelfs zo erg dat de Koninklijke Raad van State de (Spaanse) Staten van Brabant toestemming gaf om hun eigen troepen te werven ter verdediging van Brussel tegen de muitende Spaanse soldaten. Dit was opmerkelijk omdat Brussel het hoofdkwartier van de Spaanse landvoogd der Nederlanden was. Na de dood van Requesens kreeg Don Juan van Oostenrijk deze functie.

Einde van het beleg van Woerden

Het leger van Lancelot de Berlaymont sloeg zelf niet aan het muiten, maar moest toch vanwege muiterij het beleg van Woerden opbreken. Op 24 augustus 1576, vijftig weken na het begin van het beleg, verlieten de belegeraars de schansen rondom Woerden om een muiterij in Aalst de kop in te drukken. Voor vertrek staken zij zes van de zeven schansen in brand. Alleen de Kamerikerschans was nog tot 10 september 1576 bezet. Toen verlieten de laatste Spaanse belegeraars de schans.

Wonder van Woerden

In de periode na de aanval van 20 juli 1576 en voor de uittocht van 24 augustus nam de kans toe dat de Spanjaarden nogmaals een grootscheepse aanval zouden doen. Voordat het zover was, verlieten zij hun stellingen, maar de spanning onder de inwoners van Woerden nam wel toe in deze periode.

Tijdens het beleg hield de Duitse luthers protestantse predikant Johannes Saliger de moed er in. In 1575, kort voor het beleg,  werd hij predikant in Woerden. Samen met zijn collega Cornelis van der Laer spoorde hij zijn gemeenschap aan tot standvastigheid gedurende het beleg. Toen de situatie in Woerden er in 1576 steeds beroerder uitzag, stuurden zij op 16 augustus een brief aan de Spaanse belegeraars waarin zij de lutheranen onder hen opriepen:

…om gewetenshalve van dezen oorlog af te zien, en zich niet langer in vijandschap te stellen tegen God en zijn woord, door te strijden tegen de belijdenis van het zuivere Evangelie.

Geciteerd bij A.J. van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden. Deel 17. Eerste stuk. J.J. van Brederode, Haarlem 1874, p.20.

Kortom: de predikanten doen een beroep op hun geloofsgenoten om de katholieke Spanjaarden in de steek te laten voor het ware geloof. Een fraai staaltje propaganda. Het lijkt nog te werken ook, want op 24 augustus vertrekken de meeste belegeraars opeens. Johannes Saliger schrijft later een boek waarin hij deze wonderbaarlijke gebeurtenis claimt als een overwinning van het protestantse op het katholieke geloof. Dit boek is waarschijnlijk de inspiratie voor het verhaal van het “wonder van Woerden”. Vóór het plotselinge vertrek van de vijand zou het volgende wonder hebben plaatsgevonden: de vissen waren zo talrijk dat je ze met de hand uit het water kon scheppen. Met een overvloed aan voedsel tot gevolg.

Wist je dat

Charles de Berlaymont (1510-1578), de vader van Gilles en Lancelot, een uitspraak deed die leidde tot het ontstaan van de naam geuzen?

Hij was een raadsman van landvoogdes Margaretha van Parma. In 1566 overhandigde een delegatie van lagere edelen een smeekschrift aan de landvoogdes met het verzoek om te stoppen met het vervolgen van protestanten. Toen zij vroeg aan Charles de Berlaymont wie deze mensen waren, zou hij hebben geantwoord: “Ce ne sont que des gueux”. Vertaling: “het zijn slechts bedelaars”. Later namen de opstandelingen de term ‘geuzen’ aan als eretitel.

Tim Wachelder

Tim Wachelder studeerde geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens zijn studie specialiseerde hij zich in Europese Expansiegeschiedenis. Behalve over koloniale geschiedenis schrijft hij ook over militaire, culturele en Nijmeegse geschiedenis. Sinds 2007 is hij webredacteur bij Historiën.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!