Bram van der Stok

Bram van der StokEén van de drie piloten van de Britse RAF waarop de film The Great Escape is gebaseerd, was de Nederlander Bram van der Stok. In eigen land nauwelijks bekend, in het buitenland des te meer.

Bram van der Stok in zijn RAF uniform. Bron: wikipedia.org

Bram van der Stok in zijn RAF uniform. Bron: wikipedia.org

Bram, of Bob, van der Stok heeft in de Tweede Wereldoorlog bijna heel Europa gezien. Hij vlucht van Nederland naar Engeland, gaat daar bij de Royal Air Force, wordt neergeschoten en in een kamp gevangen gehouden. Hij slaagt er echter in om hieruit weg te komen, een ontsnapping die beroemd is geworden. Hij reist van Duitsland via Nederland, België en Frankrijk naar Spanje, nog steeds op de vlucht voor de Duitsers, en vanuit daar weer naar Engeland. De laatste oorlogsmaanden escorteert hij vooral bommenwerpers naar vijandelijk gebied, maar schiet ook Duitse vliegtuigen neer.

Geboren voor het luchtruim

Bram van der Stok werd op 13 oktober 1915 geboren op Sumatra en bracht zijn jeugd afwisselend in Indië, de Nederlandse Antillen en Nederland door. In 1934 ging hij medicijnen studeren in Leiden, maar hij was meer geïnteresseerd in sport en vliegen, en verliet de universiteit alweer snel. Hij wilde zijn vliegbrevet halen. Hoewel het een moeilijke opleiding was, genoot hij ervan. In maart 1939 werd hij opgeroepen voor de mobilisatie en in Soesterberg gestationeerd. Totdat de oorlogsdreiging groter werd, en zijn jachtvliegerafdeling naar Den Helder overgeplaatst werd.

Met de Duitse inval op 10 mei 1940 bewees Van der Stok al snel dat hij een echte jachtvlieger was. Op deze eerste oorlogsdag haalde hij al één of twee Duitse zogeheten Messerschmitts neer. Maar enkele dagen later capituleerde Nederland al, en Bram vervolgde zijn studie in Utrecht. Hij sloot zich wel aan bij het verzet, en probeerde naar Engeland te ontsnappen. Op 2 juni 1941 lukte het hem eindelijk om aan boord van het Zwitsers vrachtschip de St. Cergue, waar ook Erik Hazelhoff Roelfzema aan boord zat, te klauteren en zich daar te verstoppen. Van der Stok ontmoette Roelfzema en zijn twee medereizigers, Peter Tazelaar en Toon Buijtendijk.

Enkele dagen nadat ze in Schotland aan land zijn gekomen, en de Britse autoriteiten hebben weten te overtuigen van hun bedoeling om met hen tegen de Duitsers te vechten, hadden de vier Engelandvaarders een audiëntie bij koningin Wilhelmina in Londen. Hierna meldde Van der Stok zich aan bij de Royal Air Force van Engeland, waar hij tweede luitenant werd. Na een overgangscursus werd hij ingedeeld bij het 41ste RAF-gevechtssquadron, dat o.a. verkenningsvluchten boven het Kanaal van Frankrijk maakte. Hij behaalde zes overwinningen en promoveerde tot Flight Lieutenant, maar in de zomer van 1942 werd hij dan toch boven Frankrijk neergeschoten en krijgsgevangen gemaakt.

The Great Escape

Hoewel hij werk kreeg in het kampziekenhuis van het krijgsgevangenkamp Stalag Luft III, wilde hij ontsnappen. Twee pogingen mislukten; van de derde, geslaagde, poging werd in 1963 een film gemaakt: The Great Escape. Samen met 219 anderen zou hij op 24 maart 1944 door een tunnel het kamp uit kruipen. Deze tunnel liep onder het kamp door en was voorzien van luchttoevoer en electriciteit. Ze staat bekend als één van de meest ingenieuze ontsnappingspogingen uit de Tweede Wereldoorlog.

Een Duitse schildwacht gooide echter roet in het eten, waardoor maar 76 man de tunnel inkwamen. Bram van der Stok was de achttiende die er uit kroop, en behoorde tot de drie van de 76 die uiteindelijk veilig in geallieerd gebied kwamen. De rest werd weer opgepakt, en vijftig man werden op last van Hitler geëxecuteerd.  

Maar Bram van der Stok wist dus te ontkomen. Hij zwierf vele weken door Europa, langs steden als Leipzig, Utrecht, Brussel, Parijs, Dijon en Madrid, voordat hij erin sloeg terug te keren naar Engeland. Hier meldde hij zich weer bij het Air Ministery, en mede door de inzet van Prins Bernhard werd hij uiteindelijk weer geschikt bevonden om te vliegen. Op 30 mei 1944 keerde hij terug bij het Britse no.91 Squadron en volgde nog een veertien dagen durende training. De invasie in Normandië was intussen begonnen, en Van der Stok werd gestationeerd bij een Engels Spitfire-squadron. In de daarop volgende maanden vloog hij bijna dagelijks naar Frankrijk om bommenwerpers te escorteren en later voor het neerhalen van V1’s.

In augustus 1944 werd hij weer naar school gestuurd, om te leren over de administratieve taken van een commandant. Na het voltooien van deze opleiding kreeg hij het commando over het door Prins Bernhard opgerichte Nederlandse no.322 Spitfire-squadron. Toen het grootste deel van Nederland was bevrijd, had Van der Stok eindelijk de mogelijkheid om zijn familie te bezoeken. Dit wordt echter geen vrolijk weerzien; zijn twee broers zijn in concentratiekampen om het leven gekomen, nadat ze op waren gepakt wegens verzetswerk, en zijn vader was door de Gestapo gemarteld en blind gemaakt tijdens verhoor. Toch had hij zijn zoon nooit verraden.

Toen de oorlog voorbij was hielp Van der Stok met de opbouw van de Nederlandse luchtmacht, maar hoewel hij daar makkelijk carrière kon maken, koos hij toch weer voor de schoolbanken. In 1950 werd hij eindelijk tot dokter beëdigd in Utrecht. Ondertussen was hij getrouwd en kreeg drie kinderen. In 1951 emigreerde hij met zijn gezin naar de Verenigde Staten, en in 1957 werd hij Amerikaans staatsburger. Hij werkte onder andere als gynaecoloog, als scheepsarts en in het ruimtelaboratorium van de NASA. In 1970, toen de kinderen allemaal het huis uit waren, verhuisde hij naar Hawaï. Op 8 februari 1993 overleed hij in Virginia Beach.

Buitenlandse faam

Bram van der Stok kreeg tijdens en na de oorlog veel onderscheidingen. Hij is een van de meest gedecoreerde Nederlandse jachtvliegers, al is hij in Nederland nooit echt beroemd geworden. Zijn onderscheidingen zijn ook niet alleen Nederlands; ook o.a. Belgisch, Brits en Pools. De Britse krant The Daily Telegraph schreef een uitgebreide overlijdensadvertentie in 1993, maar de Nederlandse kranten besteedden er nauwelijks aandacht aan.

De makers van de film The Great Escape baseerden hun script grotendeels op Van der Stok’s autobiografie. Toch is de hoofdpersoon een Australiër genaamd Sedgewick, en geen Nederlander die Bram of Bob van der Stok heet. Dit is op last van Van der Stok zelf gebeurd, omdat hij vond dat het verhaal van de ontsnapping in de film teveel geromantiseerd werd.

Bronnen:

Go2War2.nl

NOVA pagina over The Great Escape

Aces of World War 2

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!