Cleopatra Tentoonstelling in Bonn

In Bonn is momenteel een grote Cleopatra-tentoonstelling te zien die zowel de historische achtergronden als de hedendaagse, populaire voorstellingen van de Egyptische koningin behandelt. Een verslag  vanuit de Kunsthalle.

Cleopatra

Cleopatra. Bron: Wikipedia

Tegenwoordig worden kunstenaars vaak gezien als wat sneue types die amper geld verdienen en van weinig maatschappelijk nut zijn. ‘Wat zijn ze toch aan het knoeien met hun verf, potloden en penselen’ vraagt men zich af? Toch valt daar wel wat op af te dingen. Hoe de wereld er uit ziet en hoe wij de wereld bekijken, wordt immers voor een belangrijk deel bepaald door kunstenaars en andere creatievelingen. Architecten en ingenieurs vormen het straatbeeld (gebouwen, auto’s, fabrieken etc.) terwijl schrijvers en regisseurs via film en literatuur invloed hebben op het beeld dat mensen van de maatschappij en de wereld hebben.

De Cleopatra-tentoonstelling in de Kunsthalle van Bonn laat zien dat kunst en cultuur de realiteit zelfs helemaal kunnen verdringen. De historische Cleopatra is immers totaal verdrongen door de reclame, film en literatuur over deze Egyptische koningin. Wie de echte Cleopatra is weet niemand meer. Er wordt bijvoorbeeld altijd vanuit gegaan dat ze erg mooi is geweest, maar er zijn ook aanwijzingen dat ze eerder lelijk was. Op de munten uit de tijd van Cleopatra staat ze namelijk niet geweldig mooi afgebeeld om het zacht uit te drukken. Hoe het werkelijk zit zullen we echter nooit zeker weten. Een verslag vanuit Bonn.

Wat we tegenwoordig weten van de Egyptische Cleopatra VII Philopator (69 v. Chr. – 30 v.Chr.) stamt af van geschiedschrijvers als Plutarchus en Plinius, maar niemand weet hoe betrouwbaar dat is. Geschiedenis is immers nooit objectief en waardenvrij. Geschiedschrijving is daarom ook vaak meer kunst en fantasie dan wetenschap.

Het beeld dat we thans van Cleopatra hebben heeft na Plutarchus en Plinius nog een belangrijke andere vervorming gekregen. Hoe we Cleopatra thans zien werd immers voornamelijk bepaald door de Britse toneelschrijver William Shakespeare (Antonius en Cleopatra). Maar ook daarna zijn er nog een hoop nieuwe interpretaties bijgekomen van populaire artiesten die ook mede het beeld van Cleopatra bepalen. In de Kunsthalle van Bonn komt men daar mooie voorbeelden van tegen. Zo ziet men de videoclip van popgroep The Bangles waarin de vermoorde Lybische leider Moammar al-Qadhafi figureert en is er ook een clip van popidool Michael Jackson te zien waarin ook acteur Eddie Murphy opduikt (Remember the Time-video).

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=LeiFF0gvqcc[/youtube]

 

Romeinse Rijk

Caesar

Caesar, Bron: Wikipedia

Cleopatra speelde een belangrijke rol bij het ontstaan van het Romeinse Rijk en werd een icoon en een archetype bij de opmars van de Romeinen richting wereldheerschappij. Ze kreeg een kind van Julius Caesar en had een verhouding met Marcus Antonius. Als propagandist van zichzelf en haar koninkrijk was ze uitermate succesvol. Ze wist een zeer sterk beeld van haarzelf als vorst neer te zetten waarbij ze de traditie van de Griekse koningen combineerde met de Egyptische faraotraditie. Ook wist ze haar sensuele uitstraling te koppelen aan sluwe reaalpolitiek. Tevens begon zij er als eerste vrouw mee de naam van haar overleden echtgenoot weg te laten op officiële documenten en verscheen ze solo op Egyptische munten. Ongekend voor een vrouwelijke heerser in die tijd. Dit verklaart mede waarom feministen als Madonna ook zo gecharmeerd zijn van Cleopatra. Hoe dat in 2012 uitpakte tijdens de Amerikaanse Superbowl is te zien op grote foto’s van Madonna in de Kunsthalle.

De expositie in Bonn is geen biografie van Cleopatra en ook geen geschiedkundige tentoonstelling. In de Kunsthalle wordt vooral de mythologie en verering rond de Egyptische koningin belicht en wordt bekeken hoe zij als icoon en mythe uit het Oosten werd weggehaald en in de Westerse maatschappij en cultuur geïntegreerd werd. In Bonn krijgt men in verband hiermee te zien hoe bijvoorbeeld Michelangelo haar zag en welk beeld de Nederlands schilder Jan Steen van haar schiep. Jan Steen beeldde Cleopatra af als een losbandige, bacchanale vrouw in een 17e eeuwse kroeg (Steen was zelf kroegbaas). In de Kunsthalle hangt ook een foto van Marilyn Monroe als Cleopatra. Monroe is bijna niet te herkennen als het grote seks-symbool van de jaren ’60, maar het femme fatale-achtige aspect komt in de gigantische foto wel goed tot uitdrukking.

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=BFWyFio43QM[/youtube]

Het gegeven dat Cleopatra een zeer extreem personage was, heeft er sterk toe bijgedragen dat zij wist uit te groeien tot een icoon en mythologisch figuur dat zelfs in onze tijd nog voortleeft. Dat deze Egyptische koningin een parel liet oplossen in azijn en die vervolgens opdronk; baden in ezelinnenmelk nam en zelfmoord pleegde door zich te laten bijten door adders heeft haar paradoxaal genoeg onsterfelijk gemaakt. Tweeduizend jaar na haar dood wordt er immers al over haar gefantaseerd in woord, beeld en geschrift. In Bonn ziet men tal van schilderijen en objecten die deze gebeurtenissen kleurrijk en creatief verbeelden. Bijkomend is er op het dak van de Kunsthalle een prachtige tuin aangelegd in de stijl van het oude Egypte ten tijde van Cleopatra. Een ware lust voor het oog en zeker de moeite om even te gaan bekijken als men in Bonn is.

Geleidelijk aan veranderde Cleopatra in de kunst van een femme oriëntale in een femme fatale die alles kon uitvreten wat dubieus was. Het feit dat ze een parel oploste in azijn en die opdronk was nodig om te laten zien dat ze zich dit kon veroorloven, zoals de oude Romeinen bergen pauwentongetjes verorberden, puur om een klein, weinig voedzaam lichaamsdeel van een groot beest naar binnen te werken. Pure decadentie en spilzucht, alleen maar om te laten zien dat het mogelijk was.

Androgyn

Het beeld van Cleopatra in de kunt is niet eenduidig. Naast femme fatale, heerseres en losbandige, decadente vrouw werd ze soms ook als man en strijdster afgebeeld in de (westerse) kunst. Daarnaast werd ze regelmatig als androgyn of transgender voorgesteld.

Cleopatra

Elizabeth Taylor als Cleopatra. Bron: Wikipedia

Tegenwoordig is ze ook te zien in reclames, strips (Asterix) en als pop-idool. Dankzij de Cleopatra-vertolking van actrices als Elizabeth Taylor (1963), Vivien Leigh en Josephine Baker en de schilderen die Andy Warhol van haar maakte (Blue Liz as Cleopatra en Silver Liz als Cleopatra) werd de Egyptische koningin in de 20ste eeuw een waar symbool van de pop-cultuur in de moderne tijd.

In de Kunsthalle van Bonn ziet men allerlei oude reclames (voor sigaretten etc.) met Cleopatra erop uitgestald, maar ook aan de nieuwere reclames wordt aandacht besteed. Zo kan men bijvoorbeeld aanschouwen hoe de Cleopatra-reclame van Britney Spears eruit ziet. Men ziet de Amerikaanse zangeres gekleed als Cleopatra door een hotelkamer wandelen om het Fantasy Twist-parfum  aan te prijzen.

Transformeren

Kunstenaars vonden Cleopatra vaak zo aantrekkelijk omdat zij een grote verleidster was die machtige manen als Caesar en Antonius wist te versieren en hen in de problemen wist te brengen.  De controverse en spanning die altijd om haar heen hingen samen met haar schoonheid, charisma, erotiek, machtswil en strijdlust, maakten haar zeer interessant voor creatieve uitingen.

Het is de vraag of een archetype als Cleopatra sterk is of juist zwak.  Een icoon dat men overal op kan plakken en overal bruikbaar voor is, lijkt op het eerste gezicht te karakterloos en te multi-interpretabel om sterk te zijn, maar misschien is dat ook juist weer de kracht. Met Cleopatra kan men zonder moeite talloze kanten op transformeren wat het ook weer erg sterk maakt als symbool. Zoals wel meer in het leven hangt ook dit weer af vanuit welk standpunt men  het bekijkt.

Barbie

Barbie. Bron: Wikipedia

Twee curieuze items die in Bonn te zien zijn, mogen we zeker niet vergeten. Dat zijn een gouden Barbiepop die aangekleed is als Cleopatra en een kolossaal groot reclame-affiche voor make-up die een vrouw of man er uit laat zien als de Egyptische koningin. Beide voorwerpen tonen aan dat Cleopatra werkelijk overal voor gebruikt en misbruikt kon worden. Zelfs kinderen worden dus gebombardeerd met Cleopatra-objecten  van Barbie terwijl de Revlon-affiche voor make-up dan weer stimuleert om er zelf uit te gaan zien als de Egyptische koningin. Met de make-up van dit merk kon men in 1962 zelf via oogschaduw Sfinxogen aanbrengen. Op de advertentie staat o.a. dat Cleopatra’s zwoele lippen en amandelvormige ogen de piramiden deden schudden en de wereld schokten. Volgens Revlon zitten er ‘dodelijk’ verleidelijke ingrediënten in hun make-up en is Revlon’s Cleopatra-product  “shockingly chic”. Het maakt van elke vrouw onherroepelijk een femme fatale zo lijkt het. Boven de reclame-foto van een zwoel kijkende Cleopatra staat daarom niet voor niets de tekst: “If looks can kill …this one will ! ” Mannelijke bezoekers van de Kunsthalle in Bonn zijn gewaarschuwd ….!

Kleopatra, die Ewige Diva

Bundeskunsthalle Bonn

http://www.bundeskunsthalle.de/index.html

 

Schrijf je in voor TOEN!