Column: Verschuivingen

Je weet al heel lang dat alles steeds verandert. Maar toch zijn er dagen dat verschuivingen in onze doe- en denkcultuur je opnieuw frapperen. Af en toe irriteren die je, maar het kan ook zijn dat je er minder conservatief en dogmatisch door wordt.

De Bataven verslaan de Romeinen bij de Rijn, door Otto van Veen (1556-1629), Rijksmuseum. Bron: Wikipedia.

De Bataven verslaan de Romeinen bij de Rijn, door Otto van Veen (1556-1629), Rijksmuseum. Bron: Wikipedia.

Laat ik een paar interessante voorbeelden noemen. Laatst vroeg een bevriend echtpaar mij om mee te gaan naar het Mauritshuis in Den Haag, dat nu via een ondergrondse doorgang is verbonden met het pand aan de overkant. Terwijl ik naar de beroemde schilderijen uit de zeventiende eeuw stond te kijken, viel het me weer op dat mannen die in goeden doen waren, toen nog dikwijls evenveel aandacht besteedden aan een bijzondere of zelfs pronkerige kleding als vrouwen. Pas in de loop van de negentiende eeuw begon dat te veranderen: een verschuiving die tot in onze tijd lijkt voort te duren als je in de schouwburg of een concertzaal om je heen kijkt.

Wat mij ook blijft opvallen is dat mannen en vrouwen elkaar tegenwoordig al bij een simpele begroeting direct drie keer kussen, terwijl je je vroeger als jongen al in de zevende hemel voelde als je een meisje één keertje een zoentje mocht geven op een van haar zachte wangen. Nee, mannen kussen elkaar meestal niet, maar vrouwen onderling wel. Het blijft echter de bedoeling dat je je eigen wang zo’n beetje tegen die van iemand anders houdt en dan zachte plofgeluidjes in de lucht maakt.

Het inmiddels uiterst populair geworden, uit Amerika overgewaaide huggen laat ik liever buiten beschouwing, omdat ik nu eenmaal alleen houd van een speciale omhelzing. Maar bij de moderne lachcultuur wil ik wél even stilstaan. Als overtuigend voorbeeld noem ik de praatprogramma’s op de televisie, waar iedereen, in navolging van de goedlachse presentator, bijna voortdurend zit te lachen. Wat zeggen we toch allemaal leuke dingen, wat hebben we het toch allemaal leuk hier. Ik denk dat die uitzendingen daarom talkshows heten, want als kijker vertrek ik hooguit een spier om een beetje anders te gaan zitten.

Simmie, uit Sjors en Sjimmie door Frans Piët die deze strip tekende van 1938-1068. Daarna werd e strip getekend door o.a. Jan Kruis, Jan Steeman en Robert van der Kroft. Bron: Wikipedia.

Sjimmie, uit Sjors en Sjimmie door Frans Piët die deze strip tekende van 1938-1968. Daarna werd de strip getekend door Jan Kruis, Jan Steeman en Robert van der Kroft.

Vaak reiken culturele verschuivingen veel verder dan gedragspatronen. Nu de discussies rond Zwarte Piet in alle hevigheid zijn losgebarsten ‒ op zichzelf ook al een wending in het traditionele denken ‒ komt opeens in de kranten en in programma’s als Andere Tijden de ontwikkeling weer aan de orde die de uitbeelding van de respectievelijk wit en zwart gekleurde vriendjes Sjors en Sjimmie in de loop van de jaren heeft doorgemaakt. Over dit vaak ondeugende duo begonnen vanaf 1931 ook in Nederland stripalbums te verschijnen en na de Tweede Wereldoorlog mochten zij eveneens tijdschriften als Panorama en De Katholieke Illustratie opsieren.

Decennialang beleefden ook veel volwassenen plezier aan dit onschuldig geachte kindervermaak. En dat Sjimmie met zijn zwarte krullen, zijn dikke lippen en zijn leuke oorbelletjes krom praatte en vaak een beetje dommer was dan zijn blanke vriendje, daar stoorde niemand zich aan. Pas rond 1970 kwam daar verandering in, niet in de laatste plaats doordat het anti-kolonialisme terrein begon te winnen en gekleurde mensen in diverse landen gingen strijden voor gelijke rechten als de ‘blanken’. En dus werd Sjimmie een hip jongetje en verloor hij zijn nu racistisch aandoende eigenaardigheden. Het merkwaardige daarbij is dat Zwarte Piet toen toch gewoon bleef rondlopen zoals hij dat al jaren lang had gedaan.

Wat me het meest aan het piekeren heeft gezet is echter Auke van der Wouds studie De Bataafse hut, die ik nu pas in handen heb gekregen, ofschoon de flink herziene druk al in 1998 is verschenen. Na vermeld te hebben dat in de Middeleeuwen werd aangenomen dat ons land tot de tijd van Karel de Grote niet veel meer dan een onherbergzaam gebied was geweest waar hier en daar wat halve wilden rondliepen, beschrijft Van der Woud hoe die visie rond 1500 ingrijpend veranderde, niet in de laatste plaats doordat de geschriften van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus nu in boekvorm verschenen en enkele eigentijdse kronieken het daarin beschreven beeld aanvulden en aanpasten. De Bataven ofwel Batavieren, die rechtstreeks van een zoon van Noach zouden afstammen, deden nu hun intrede in de vaderlandse geschiedenis. Dat was nog eens een heldhaftig en vrijheidslievend volk geweest in hun strijd tegen de imperialistische Romeinen. En wat was hun optreden een prachtige inspiratiebron voor de Nederlandse gewesten die tachtig jaar lang stand moesten houden in hun strijd tegen de Spanjaarden!

De oude verhalen over de dappere Bataven bleven een paar eeuwen tot het collectieve geheugen behoren, maar rond 1900 begon daar een einde aan te komen. De ooit eerbiedwaardige teksten verloren aan gezag en hun plaats werd ingenomen door de bestudering van allerlei archeologische vondsten, fossielen, geologische verschijnselen en nog weer andere zaken. Langzamerhand kwam toen de lange periode van de prehistorie zoals wij die nu nog steeds kennen in beeld, werden de Middeleeuwen niet langer meer gezien als een periode van culturele duisternis en groeide het historisch besef.

De vraag die Van der Woud in een aanvullende beschouwing stelt (zie het archief van het dagblad Trouw, 2-1-1999) hoe het toch komt ‘dat een samenleving opeens als een vloedgolf opereert die het bestaande wegvaagt […] en een nieuwe wereld schept’, houdt ook mij steeds opnieuw bezig.

Ick Sing

[bol_product_links block_id=”bol__selected-products” products=”666832172,9200000011320904,9200000020281801,9200000020335815″ name=”Leeslijst column” sub_id=”” link_color=”E94C00″ subtitle_color=”E94C00″ pricetype_color=”000000″ price_color=”E94C00″ deliverytime_color=”C20318″ background_color=”FFDF80″ border_color=”E94C00″ width=”431″ cols=”1″ show_bol_logo=”undefined” show_price=”1″ show_rating=”1″ show_deliverytime=”1″ link_target=”1″ image_size=”1″ admin_preview=”1″]
Schrijf je in voor TOEN!