De breuk tussen Nederland en België

Nederland en België: twee (deels) Nederlandstalige gebieden die aparte landen zijn. Een korte geschiedenis van de scheiding van Nederland en België. 

 

leobelgicus

Nederland en België samen in 1609. bron: wikimedia commons

Wanneer wij kijken naar de staatkundige kaart van Europa, zien wij twee Nederlandstalige staten naast elkaar: Nederland en België. Vandaag de dag vinden wij dit vanzelfsprekend, maar dat is het niet. In de zestiende eeuw is het tot een breuk gekomen tussen het huidige Nederland en België, die daarvoor een staatkundige eenheid vormden, eerst in het Bourgondisch landencomplex, toen binnen het Habsburgse Rijk van Karel V en tenslotte in de Spaanse tak daarvan van Filips II. De Nederlanden waren in opstand gekomen tegen de Spaanse koning en na jarenlange strijd had het Noorden zich los gemaakt van Spanje en werd overwegend protestants terwijl het Zuiden in handen van Spanje is gebleven en katholiek is gebleven. Over het hoe en waarom van deze scheiding hebben historici lang gediscussieerd. Had het te maken met een…..

“….diepgeworteld verschil tussen de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden, in afkomst, in volksaard, in geschiedenis, in godsdienst, in regeeringsvorm, in maatschappelijken toestand…..”

zoals de Nederlandse historicus Fruin betoogde of was het zoals de historicus Geyl beweerde, toch meer een plotseling rampzalig resultaat van succesvolle militaire acties en door de geografie van de Lage Landen? Beide stellingen hebben veel aanhang gekregen onder historici maar welke is de juiste? Door achtereenvolgens de twee visies van Fruin en Geyl te vergelijken met recentere visies over de scheiding van de Nederlanden probeer ik tot de meest aannemelijke visie te komen over de oorzaken van de scheiding van Noord en Zuid. En in het daaropvolgende stuk wil ik tenslotte laten zien dat de grens zoals die er gekomen is lang niet zo vanzelfsprekend is.

Noord en zuid, een wereld van verschil?

De eerste stelling gaat uit van een “diepgeworteld” verschil tussen noord en zuid, zoals Fruin dat betoogd heeft in zijn “Tien jaren uit den Tachtigjarigen Oorlog 1588-1598”, wat zijn die verschillen en zijn die sterk genoeg geweest om te sturen naar een scheiding? Laten we het rijtje van Fruin afgaan:

Afkomst en volksaard

Hij spreekt over een verschil van afkomst tussen noord- en zuid-Nederlanders. Maar zijn Vlamingen en Brabanders van een hele andere afkomst dan de Hollanders of Zeeuwen? Waarschijnlijk doelde Fruin op de Walen, welke toch meer op Frankrijk waren gericht dan op de Nederlandstalige gedeelten. Friedlander, een Duitse kunsthistoricus die geschreven heeft over Nederlandse kunst heeft het zelfs over het feit dat de Hollanders en Vlamingen rasverschillen vertonen, Hollanders zijn altijd diep en innig en Vlamingen altijd retorisch en ondiep. Hier komen dan ook de verschillen in volksaard ook meteen naar boven. Vlaanderen, Brabant en Holland hadden daarentegen volgens Geyl ook op cultureel gebied de nauwste betrekkingen, in de kunst is een verwantschap te ontdekken.

“De visie, conceptie van de uitwendige wereld is gelijk. Men voelt, dat de twee volken van hetzelfde ras zijn, dat zij dezelfde fase in hun ontwikkeling bereikt hebben en bovendien de bodem en het klimaat hetzelfde zijn… “

Geschiedenis

Om te zeggen dat Noord en Zuid verschilden in geschiedenis wordt moeilijk wanneer volgens De Schepper blijkt dat Vlaanderen, Brabant en Holland, die Zeeland meesleurden, in de 16de eeuw een economische en culturele eenheid vormden waar sprake was van een wisselwerking: Vlaanderen en Brabant maakten bijvoorbeeld gebruik van de Hollandse en Zeeuwse vrachtvaart. In deze gebieden waren handelskapitalisme, thuisindustrie en vroeg-kapitalistische ondernemingen in opmars, terwijl andere gewesten zoals Friesland en Utrecht meer op het oosten waren gericht dan op het westen. In het zuiden bleven trouwens lang gevoelens bestaan van een zekere verwantschap en verbondenheid met het noorden, de scheiding werd dus niet zonder meer geaccepteerd.

De Opstand was begonnen in het Zuiden doordat een felle calvinistische preek in het dorp Steenvoorde in Vlaanderen aanleiding gaf tot de beeldenstorm, die zich vanuit het zuiden verder naar het noorden verspreiden. Geyl beweert dat het in Brabant en Vlaanderen was waar het calvinisme het meest agressief bleek in het begin, alleen is het protestantisme hier dus onderdrukt door de staat, terwijl het in het noorden geforceerd is door een militante minderheid van calvinisten. Het had niets te maken met de wil van het volk maar met politiek. Zodra een stad of gebied in handen kwam van de Unie, werd de katholieke kerk onderdrukt en werden de kerken hervormd. Het ging allemaal erg langzaam, wat vooral te wijten was aan het tekort aan predikanten.

De meerderheid van de noordelijke bevolking bleef lang katholiek maar liet de katholieke kerk uiteindelijk toch in de steek onder druk van bovenaf. Rennenbergs verraad werd gesteund door een groot gedeelte van de Groningse bevolking als antwoord op de toenemende anti-katholieke houding van de Unie. Tolerantie voor katholieken kwam vrijwel overal te vervallen ondanks verzoeken van enkele plaatsen, zoals van Amsterdam en Haarlem, om de tolerantie te handhaven. Amsterdam was een tijdlang een toevluchtsoord geweest voor katholieken die op de vlucht waren van de protestantse watergeuzen. Gebieden die de Contrareformatie over zich heen hadden gehad waren moeilijker om te vormen tot protestantse gebieden, zoals bleek toen Noord-Brabant, Limburg, Oldenzaal en Grol in handen kwamen van de Republiek: deze gebieden zijn nu nog voornamelijk katholiek.

Regeringsvorm

Naast de economische eenheid in de 16de eeuw was er tot 1585 ook sprake van een politieke en gerechtelijke eenheid. Tot aan de val van Antwerpen (1585) hadden Brabant en Vlaanderen hun vertegenwoordigers in de Staten Generaal en werden zij beschouwd als volwaardige leden, na de val van Antwerpen nam die betekenis af.

Maatschappelijke toestand

Een verschil in maatschappelijke toestand zou ook belangrijk geweest zijn volgens Fruin. In het noorden stonden de steden op de voorgrond en in het zuiden de adel en geestelijkheid. Maar De Schepper brengt daar recentelijk tegen in dat Vlaanderen, Brabant en Holland de meest verstedelijkte gebieden van de Nederlanden waren in de 16de eeuw, de rest van de Nederlanden kende weinig steden.

Godsdienst en hoe het noorden protestants werd

Fruin beschouwde de godsdienst als het grootste verschil tussen noord en zuid en door dit verschil zouden de twee gebieden nooit bij elkaar kunnen blijven, ook niet door een godsdienstvrede. De Gerlache, een katholieke Belgische historicus, zag de oorzaak van de scheiding in het zich afwenden van het katholieke geloof door het noorden. Maar om terug te komen op het verschil in godsdienst: volgens Geyl was ten tijde van de scheiding het noorden net zo katholiek als het zuiden, het was slechts een minderheid die deel was van de nieuwe kerk en het heeft ook vaak regelrechte “terrorisme” gekost om de noordelijke Nederlanden om te vormen tot een calvinistische staat. In het noorden en zuiden waren tegelijk de ideeen van het protestantisme verspreid alleen bleef het zuiden katholiek. Dit kwam doordat het de steun van een machtige staat nodig had om de positie van de katholieke kerk, die diep in het dagelijkse leven was ingebed, te doorbreken in het noorden werd het protestantisme er door heen gedrukt door een militante minderheid terwijl in het zuiden de staat het protestantisme geen kans gaf, de katholieke kerk bleef verdedigen en de bevolking onderwierp aan de Contrareformatie.

Noord en zuid, een bevroren front?

De tweede stelling, afkomstig van Geyl, gaat niet uit van verschillen maar van de resultaten van de oorlogvoering en de geografische factoren van de Nederlanden. De grens die kwam te liggen tussen noord en zuid werd niet als definitief gezien, tijdgenoten zagen niet dat zij binnen een groter geheel een tweeheid gingen vormen, de grens werd door het Spaanse wapengeweld getrokken en niet door de bewoners. Alexander Farnese, de hertog van Parma boekte grote successen en wist door middel van spectaculaire veroveringen en ook door diplomatiek overleg met de ontevreden zuidelijke adel het zuiden te heroveren voor Spanje. De capitulatie van Antwerpen, zegt De Schepper, werd toentertijd eigenlijk beschouwd als het genadeschot voor de Opstand en een stimulatie voor Parma om vooral door te gaan met de herovering, het noorden moest nu snel weer terugvallen in Spaanse handen.

Maar dit zou niet gebeuren, Alexander van Parma moest zijn strijd tegen het noorden vrijwel staken om verschillende redenen. Hij moest deelnemen aan de strijd tegen Engeland (armada catholica) en daarna beval Filips II om de katholieke Liga in Frankrijk te steunen. Ook werd hij tegen gehouden door de grote rivieren die als een grote barriere op zijn weg lagen zegt Geyl. De zuidelijke Nederlanden bleven nu een militair gebied, een bevroren front zoals dat heet, waar de Spaanse troepen voortdurend aanwezig bleven. Een grote vluchtelingenstroom kwam op gang, Vlamingen en Brabanders die hun weg zochten naar het noorden en naar andere gebieden in Europa. Deze vluchtelingen droegen met hun sterke geloofsovertuiging sterk bij aan de overgang tot het calvinisme in het noorden.

Maar volgens De Schepper legden zowel de noordelijke Nederlanden als Spanje zich niet neer bij deze stand van zaken. Het noorden probeerde toch het zuiden los te maken van Spanje en Spanje probeerde toch om het noorden te heroveren en te rekatholiseren. Spinola strandde door geldgebrek met zijn offensief tegen de IJssellinie en Maurits’ heroveringen waren onvoldoende om de Unie van Utrecht bij elkaar te houden. Ook zou Maurits oog hebben gehad voor de verlangens van zijn Friese bloedverwant en werd er voorrang gegeven aan de herovering van Friesland, de Drentse en Groningse ommelanden, Gelre en Overijssel in plaats van aan het zuiden. Een actie om de kapersnesten Nieuwpoort en Duinkerken in handen te krijgen in 1600 was ook bedoeld om de Vlaamse bevolking in opstand te krijgen, maar deze hield zich erg lauw. Stadhouder Frederik Hendrik had nog een heel lijstje die hij wilde afwerken: Antwerpen, Mechelen, Leuven, Brussel, Gent en Brugge moesten nog aan de Republiek worden toegevoegd, maar dit is niet door gegaan want Hollands eigenbelang ging voor. Niet alleen interne factoren zorgden voor de bevriezing van het front, Fruin zelf zegt dat als Engeland en Frankrijk de Republiek waren blijven steunen zou de rest van de Nederlanden ook in handen van de Republiek geweest kunnen zijn. Frankrijk had vrede gesloten met Spanje en wilde niet opnieuw een oorlog en bovendien, vroeg Fruin zich af, zat Frankrijk wel zo te springen om een calvinistisch bolwerk aan zijn grenzen ?

Bij de vrede van 1648 bezat de Republiek Maastricht in Limburg, Den Bosch in Brabant, Zuidoever van de Westerschelde. Maar als het aan de Zeeuwse en Amsterdamse calvinisten had gelegen was de strijd voortgezet tot in Amerika aan toe.

Scheiding op de verkeerde plaats?

De visie dat het noorden en zuiden reeds vanaf het begin hebben gestuurd op een scheiding boet steeds meer aan waarde in terwijl de militair/geografische visie steeds meer terrein wint. Ik wil nu laten zien dat er geen sprake geweest kan zijn van een streven naar afscheiding zowel in noord als zuid niet en dat de grens zoals die er nu ligt helemaal niet zo vanzelfsprekend is. Als er uberhaupt een scheiding in de lucht gehangen zou hebben dan lag een scheiding tussen oost en west, waar de verschillen groter waren dan tussen noord en zuid, eerder voor de hand, of een scheiding tussen het Franstalige en Nederlandstalige gedeelte, zowel Geyl als De Schepper zijn hier van overtuigd. Het waren bijvoorbeeld de Walen die de Spaanse zijde kozen en de Vlamingen en Brabanders die, samen met de noordelijke provincies, het koninklijk gezag voor vervallen verklaarden en zich strakker gingen binden aan het noorden.

En om zo terug te komen op Fruin’s opvatting dat het zuiden en het noorden teveel van elkaar af stonden door de grote rol van adel en geestelijkheid in het zuiden en de steden in het noorden : na de Spaanse furie in Vlaanderen en Brabant was het de leidende klasse die ging onderhandelen met het noorden en niet de steden, er was toen dus een samenwerking tussen de zuidelijke adel en de noordelijken met als algemene doelstelling, de Spanjaarden uit de Nederlanden te verdrijven, aldus Geyl.

Vlaanderen, Brabant en Holland vormden een culturele eenheid, er waren vele overeenkomsten in de kunst, veel meer dan tussen Holland en Groningen of Friesland. Men kan ook geen cultuurgrens trekken tussen noord en zuid maar eerder tussen oost en west, daar oost en west meer verschillen vertonen dan noord en zuid. Kunsthistorici proberen vaak het Nederlands-Belgisch dualisme uit de 19de eeuw te projecteren op de situatie van de 15de en 16de eeuw en zoeken daar verschillen tussen noord- en Zuid-Nederlandse kunstenaars. Alsof die verschillen toen onbewust al bestonden! En natuurlijk vindt men wel verschillen, alleen zijn die verschillen die niet samen vallen met de latere politieke tegenstelling. Men kan zeggen dat de verschillen die ontstonden na de scheiding de overeenkomsten van voor de scheiding hebben doen vergeten. Volgens Geyl bestaat er geen noord- of zuid-Nederlandse schilderkunst, er zijn wel verschillende regionale scholen te onderscheiden maar deze hadden een wisselwerking, er was geen dualisme tussen noord en zuid Waarom zou men eigenlijk grenzen trekken, is de schilderkunst niet grensoverschrijdend ? Vlaanderen en Brabant waren begonnen met een proces van Nederlandse cultuur, waarbij Vlaanderen en Brabant de rijkste en meest vooruitstrevende regio’s waren in de Nederlanden, die hun invloed uitstraalde naar het noorden.

Conclusie

Men kan dus zeggen dat er tussen noord en zuid weinig verschil bestond. Fruins stelling dat het een diepgeworteld verschil was die de scheiding veroorzaakte kan niet juist zijn. De verschillen die na de scheiding zijn ontstaan en logisch zijn, omdat beide staten een andere weg zijn gegaan, mag men niet zonder meer terug zoeken in de tijd van voor de scheiding. Geyl propageerde juist dat het geen diepgeworteld verschil was maar een resultaat van het Spaanse wapengeweld, welke de scheiding heeft doen ontstaan. Daar komt dan ook nog het geldgebrek van de Spaanse regering bij, de preoccupatie met andere zaken dan de opstandige Nederlanden en ook het beleid van de Republiek om voorrang te verlenen aan de oostelijke provincies in plaats van aan het zuiden. Deze laatste stellingen werden naar voren gebracht door De Schepper. De visies van Geyl en Schepper zijn, afgaande op de voorbeelden die gegeven zijn in dit stuk, een stuk aannemelijker dan die van Fruin. Fruin die vanuit zijn 19de eeuwse wereld de scheiding probeert te verklaren door het Nederlands-Belgische dualisme daarop toe te passen, een dualisme die volgens Geyl en De Schepper toen nog niet bestond of heeft kunnen bestaan. Er is niet naar toe gewerkt, de scheiding is een gevolg van toevalligheden. Beide delen gingen dus hun eigen weg en die verschilde dusdanig dat een hereniging van Noord en Zuid in 1813 niet lang houdbaar bleef. In 1830 (formeel 1839) vond er opnieuw een scheiding plaats, die tot de dag van vandaag voortleeft. Twee Nederlandstalige staten naast elkaar: Nederland en België.

[bol_product_links block_id=”bol__selected-products” products=”1001004001509400,1001004002633350,9200000009502426,9200000022643517,1001004007770600,1001004007167393″ name=”nedbel” sub_id=”” link_color=”E94C00″ subtitle_color=”E94C00″ pricetype_color=”000000″ price_color=”E94C00″ deliverytime_color=”C20318″ background_color=”FFDF80″ border_color=”E94C00″ width=”600″ cols=”3″ show_bol_logo=”undefined” show_price=”1″ show_rating=”1″ show_deliverytime=”1″ link_target=”1″ image_size=”1″ admin_preview=”1″]


8 Reacties op De breuk tussen Nederland en België

  • dhr., M.C.Veen schreef:

    Er is naar ik begrijp, geen officiële datum gegeven dat NL van België gescheiden werden of het is ergens tussen 1830 en 1850 ?
    Dank U ! Dhr. M.C.Veen, A.u.b. antw. per e-mail: veenmc@xs4all.nl

    • Leon Mijderwijk schreef:

      Koning Willem I geeft pas in 1938 het verzet daadwerkelijk op. Dit resulteert in het Eindverdrag met België (19 april 1939). Hiermee kwam Belgische Revolutie ten einde. Dus als er een datum aangewezen kan worden, dan is het die.

  • Huybrechts Britt schreef:

    De boeken die onderaan de tekst worden voorgesteld, zijn deze de bronnen die u gebruikt heeft? Heeft u naast die ook nog andere gebruikt en zo ja, waar kan ik deze raadplegen?

  • Anne van Urk schreef:

    Dit had niet moeten zijn gebeurt! Want nu zoeken mensen uit beiden landen weer toenadering voor het samen gaan als een land. Het probleem zijn de koningshuizen geworden!

  • Louis Bink schreef:

    Een klein land is beter, goedkoper en welvarender dan een groot land , dus niet samengaan.

  • Louis Bink schreef:

    Een klein land is goedkoper dan een groot land dus welvarender.

  • Anne van Urk schreef:

    Het uit elkaar vallen van Nederland en Belgie is misschien wel gekomen door Koning Willem 1 of wel door zijn zoon, de latere koning Willem II, zoals dit in de film naar voren kwam. Mogelijk liggen de oorzaken dieper. Want tijdens de tachtigjarige oorlog de Spaanse tijd, trok Nederland ook de lijn, om de zeven verenigde Nederlanden uit te roepen. En lieten toen de zuidelijke Nederlanden wat nu Belgie heet, aan de Spanjaarden en Oostenrijkers over. Maar het is nooit te laat om opnieuw te beginnen, als de wil er maar is? Als ze dit maar doen voor het jaar 2034, ik hoorde ook al spreken over 2050, maar dat is te laat, want in 2034 kan Armageddon verwacht worden over de aarde! Het klinkt misschien wel gek, maar die catastrofe kan misschien wel eerder komen , dan Nederland en Vlaanderen een zijn!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!