De Dertigjarige oorlog, de allereerste wereldoorlog 1618-1648

In De Dertigjarige Oorlog beschrijft de Zweedse historicus Dick Harrison hoe een regionaal conflict uitgroeide tot de allereerste wereldoorlog.

De Dertigjarige Oorlog is voor Zweden wat de Opstand is voor Nederland. Beide conflicten hebben een belangrijke rol gespeeld in de vorming van het land en het zelfbeeld van de bewoners. Mede daarom hebben historici volop aandacht aan deze conflicten besteed waarbij zij de gebeurtenissen veelal vanuit een nationaal oogpunt hebben beschouwd. In het geval van de Dertigjarige Oorlog stelden Zweedse geschiedkundigen de krijgsverrichtingen van hun strijdvaardige koning en zijn troepen centraal.

Strijdtonelen

Dick Harrison doorbreekt die geïsoleerde blik in zijn boek De Dertigjarige Oorlog door de verschillende strijdtonelen in Europa in de periode 1618-1648 met elkaar te verbinden. Hierdoor ontstaat een breed perspectief, wat recht doet aan de historische werkelijkheid; de verschillende conflicten hadden immers grote invloed op elkaar. Het katholieke huis Habsburg was namelijk een van de strijdende partijen en aangezien de Habsburgers in hun immense machtsgebied vele vijanden hadden, moesten zij de aandacht verdelen. Laaide de strijd op in de Nederlanden dan was dat bemoedigend nieuws voor (protestantse) partijen elders en vice versa.

Vogel- en kikkerperspectief

Om de strijd niet alleen te tonen als een militair schaakspel maar ook de gevolgen voor deelnemers en slachtoffers in beeld te brengen heeft de auteur gekozen voor ‘twee tegengestelde gezichtspunten: die van de kikker en die van de vogel’. Het vogelperspectief biedt het overzicht waarbij we machtshebbers zien die vanuit religieuze en machtspolitieke redenen acteren en hun legers het veld in sturen om de vijand te breken; de blik van de kikker toont wat zich afspeelde op de grond. Daarvoor put Harrison uit egodocumenten van ‘gewone mensen’ zoals het dagboek van de huurling Peter Hagendorf dat toont hoe weerzinwekkend deze oorlog was:

“Deze keer stond ik onder de bijzondere bescherming van de Almachtige en daarvoor zal ik de goede God mijn leven lang prijzen, omdat ik nog geen schrammetje opliep, want verder kwam er niemand van het regiment terug die ongedeerd was.”

Het toont ook het absurde van het huurlingenbestaan. Dit voorval onderging Peter in Zweedse dienst waarna hij weer in zijn oude regiment kwam en de achtervolging inzette op de Zweden.

Defenestratie

Net als bij de Eerste Wereldoorlog, waarbij de moord op de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije Frans Ferdinand het startschot bleek, was er in 1618 een opmerkelijk voorval dat aanleiding gaf voor een groots conflict. Het was de Defenestratie, wat een mooi woord is voor uit het venster kieperen van mensen, van Praag waarbij enkele protestante edelen doelbewust drie katholieke regenten uit het raam werkten.

“Als door een wonder hebben de katholieken de 21 meter hoge val naar de grond overleefd.”

Het voorval toont dat de oorlog veel gezichten kent, het was aanvankelijk een religieuze strijd, maar het ontpopte zich ook tot een propagandaoorlog, wat blijkt uit de verslaggeving van de Defenestratie:

“Volgens een protestantse propagandaversie vielen ze in een mesthoop, volgens een katholieke versie werden ze door engelen gered.”

Fasen

Na een inleidend hoofdstuk waarin wordt geschetst dat het bij aanvang in 1618 al onrustig was in Europa, begint de beschrijving van de Dertigjarige Oorlog. De auteur handhaaft hierbij de traditionele indeling in vijf verschillende fasen: de Boheemse, de Paltse, de Deense, de Zweedse en de Frans-Zweedse. Uit die naamgevingen is al op te maken dat wat startte als een regionaal conflict uitgroeide tot een continentale oorlog en -door de betrokkenheid van de overzeese bezittingen van de Europese mogendheden- zelfs tot de allereerste wereldoorlog.

Doden

In het zestiende hoofdstuk maakt Harrison de balans op.

“Het Europa van 1648 was een ander continent dan dat van 1618. Politiek, economisch en demografisch was het voor altijd veranderd.”

Kijken we vanuit vogelperspectief naar de demografische gevolgen: honderdduizenden soldaten stierven en miljoenen gewone mannen en vrouwen waren dodelijke slachtoffers van een strijd die in veel gevallen de hunne niet was, maar vanuit kikkerperspectief zien we dat Peter Hagendorf de oorlog had overleefd. Zijn regiment werd afgedankt. Hij kon op zoek naar een nieuwe oorlog.

Werk

Harrison slaat wat mij betreft de spijker op zijn kop door de verbondenheid van de verschillende conflicten te duiden. Voor een beter inzicht in de laatste fase van de Opstand in de Nederlanden is het een zeer interessante informatiebron. Het is wel werken voor de lezer want de auteur heeft 600 pagina’s nodig om het verloop van de strijd in al zijn facetten, te beschrijven. Zeker aangezien je het verhaal niet zomaar weer kan oppakken, is het nodig om door te zetten. Het is de moeite waard want Harrisons schrijfstijl is persoonlijk en aantrekkelijk. Het ingebonden boek is smaakvol vormgegeven met afbeeldingen (waaronder een kleurenkatern) die het beeld van de hoofdrolspelers en de gebeurtenissen verlevendigen.

Harrison, D.,

De Dertigjarige Oorlog, De Allereerste wereldoorlog 1618-1648

(Utrecht 2018)

ISBN 9789401911184, € 39,95, 668 p.

Uitgeverij Omniboek

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!