|
 De Eerste Wereldoorlog door Nederlandse ogen
Getuigenissen, verhalen, betogen
Samengesteld door Rob Kammelar, Jacques Sicking en Menno Wielinga
Onlangs verscheen bij Nijgh & Van Ditmar dit boek met daarin fragmenten uit dagboeken, brieven, romans en memoires van Nederlanders over de Eerste Wereldoorlog. Dit boek is een vervolg op Het monster van de oorlog, waarin Nederlandse liedjes en gedichten uit dezelfde periode centraal staan.
De samenstellers van De Eerste Wereldoorlog door Nederlandse ogen boek hebben de diverse fragmenten ingedeeld naar verschillende onderwerpen, waaronder de opvang van Belgische vluchtelingen:
“Al die wiegjes, die kinderwagens, die vrouwen op een bundel kleeren gezeten aan het station om haar zuigelingen aan de borst te laven. En de vrouwen in rouw over haar gesneuvelde mannen, haar gevallen zonen in deze wrede verwarring. Tot ze eindelijk moedeloos neerstrijken op hun have, nu ‘t dringen naar de treinen niet meer helpt, nu uit alle Brabantsche steden bericht komt ‘met vluchtelingen overvuld’.
Nederlanders die aan het front vochten, zoals deze soldaat bij het Franse vreemdelingenlegioen:
“Wij worden de laatste dagen hevig gebombardeerd, en het gedonder van onze en hunne kanonnen is soms oorverdovend”
“Wij zijn hier verpest door ratten, luizen en vlooien, en ik geloof dat de luis nog de grootste plaag is. Je kunt je niet voorstellen hoe hinderlijk dat ongedierte is, en hoe onmogelijk het is zich er geheel van te ontdoen. Als je zelf geheel gereinigd bent, heeft een kameraad er in overvloed, enz. Sommige luizen dragen een rood kruis op hun rug, andere hebben groote zwarte oogen. Ik zal er een meenemen, zoodat je ziet wat het is. Je kunt het beestje zelfs voor me bewaren, als souvenir van den oorlog.”
Gemobiliseerde Nederlandse mannen:
“Daar had je de luit: ‘Naar de kantine mannen, ‘t is zingen vanmiddag. Zingen is ook dienst, denk erom: geen lolletje d’r van maken. Buiten aantreden’ Prachtig! Zingen was ook al dienst. Enfin, ze hadden d’r niks op tegen: ‘t was alles welbeschouwd een reuzelijn!”
Aan de grens:
“De eerste draad is pl.m. 30 c.M. boven den grond. De tweede en derde draad zijn ieder 30 c.M. daarboven, zoodat niemand er door kan zonder de draden te raken. Alle drie of vier draden zijn electrisch geladen. Nu zijn de vlammetjes niet meer te zien. Zeker de stroom uitgeschakeld. De geheele versperring is verdeeld in vakken, in elk vak kan desgewenscht de stroom uitgeschakeld worden. Daar komt wat aan. Het zijn de Duitschers die speciaal met den electrischen draad belast zijn. De voorman heeft een haak met geïsoleerd handvat bij zich.
Alvorens echter den man er uit te halen, probeert hij of de draden werkelijk ontladen zijn, ofschoon hij ze zelf heeft uitgeschakeld. Hij voelt er even met de vingertoppen aan. Bij het zwakke schijnsel van hun en onze lantaarn trekt de Duitscher met zijn haak den doode omver en van den draad af. We zien, dat het lijk stijf is, zoo stijf als een paal.”
Commentaar op de torpedering van Nederlandse koopvaardijschepen door Duitse U-Boten:
“De onderzeeboot, die zoo zonder erbarmen zijn schip naar den kelder, zijn maats in het ongewisse en hem in de eeuwigheid heeft gejaagd, was… ongenummerd? Het was de U-boot, die dezen zomer, na in de Nederlandsche binnenwateren te zijn gestrand en door de Nederlandsche marine in beslag genomen, door de Nederlandsche regeering aan de Duitschers teruggegeven is.”
Voedselschaarste:
“Men heeft noodig: 1 ons gemalen koffie en 1/2 pond lichten basterdsuiker. Men zet het 1/2 pond lichten basterdsuiker droog op het vuur en laat het branden tot het heel donker is. Is het voldoende donker, dan doet men er een ons gemalen droge koffie door. Ondertussen steeds roeren laat men dit op het vuur zwart branden. Wanneer het bijna zwart gebrand is, roert men er langzaam 1/2 liter kokend water door, zoodat het een dikke brei wordt.
Dit laat men 3 minuten doorkoken, waarna men het tweemaal zeeft en in fleschen doet. Van dit extract nu is een eetlepel – of naar verkiezing iets meer – voldoende om een kop goede koffie te bereiden.”
De mislukte revolutie in Nederland aan het einde van de oorlog:
“Op de avond van de dertiende november, heb ik, in de Sarphatistraat, de ondergang van deze nog niet op gang gekomen revolutie meegemaakt. [...] Drie doden en achttien gewonden, berichtten de bladen de volgende dag. Had de officier, die bevel gaf het licht in de poort te doven en vanuit het duister op weerlozen te schieten, naar de opvattingen van hen, die de bestaande orde verdedigden, juist gehandeld? Hadden deze, zonder voorafgaande waarschuwing geloste schoten, een revolutie in de kiem gesmoord?”
Andere thema’s die aan de orde komen zijn bijvoorbeeld de neutraliteit en het antimilitarisme, maar ook minder bekende thema’s zoals de problematiek van mensen met een dubbele nationaliteit en de luchtoorlog boven Zeeland en de rol van woekeraars.
De fragmenten komen van diverse bronnen en beperken zich niet alleen tot prominenten zoals politici en bestuurders (F.M. Wibaut, M.W.F. Treub, P.J. Troelstra), schrijvers (Frederik van Eeden, Louis Couperus, Johan Fabricius), journalisten en anderen (koningin Wilhelmina, Aletta Jacobs). Het woord wordt ook ruimschoots gelaten aan de gewone man zoals gemobiliseerde soldaten, achtergebleven vrouwen en kinderen, geïnterneerden, verplegers etc.
Hoewel het boek thematisch en dus fragmentarisch is opgebouwd, leest het af en toe als een avonturenroman. De fragmenten zijn uitstekend te gebruiken als bronnen (ook in de klas) en geven een goed beeld van hoe Nederlanders de gebeurtenissen destijds zagen.
Boeken
Rob Kammelar, Jacques Sicking en Menno Wielinga, De Eerste Wereldoorlog door Nederlandse ogen. Getuigenissen, verhalen, betogen (Nijgh & Van Ditmar, 2007). ISBN 10: 9038890273, ISBN 13: 9789038890272.
 Rob Kammelar, Jacques Sicking en Menno Wielinga, Het monster van de oorlog. Nederlandse liedjes en gedichten over de Eerste Wereldoorlog, (Nijgh & Van Ditmar, 2004). ISBN 10: 9038800207, ISBN 13: 9789038800202.
Meer artikelen door Philip Vos:
|
