De geschiedenis van de achternaam

In Nederland hebben we allemaal een achternaam. Vaak wordt gedacht dat de invoering van de achternaam in de tijd van Napoleon gebeurde. Maar ook daarvoor bestonden al achternamen. Een reis door de geschiedenis van de achternaam.

Voorbeeld van een familiewapen (Koops) Bron: www.rjsk.nl

Voorbeeld van een familiewapen (Koops) Bron: www.rjsk.nl

Officieel werd de burgerlijke stand in Nederland op 18 november 1811 ingevoerd tijdens de kortstondige regering van koning Lodewijk Napoleon Bonaparte. In België gebeurde dit al in 1795. Dikwijls wordt aangenomen dat de achternamen ingevoerd zijn door Napoleon Bonaparte en dus aan hem te danken zijn, maar dat is een misvatting.

In feite hadden veel mensen al lang voor het Napoleon tijdperk al achternamen, die echter niet officieel geregistreerd waren. Al in de vijfde eeuw na Christus hadden de Germaanse volken, zoals de Franken, Friezen en Saksen een éénnaamsysteem, waarbij één naam volstond en waarbij bijna iedereen een verschillende naam kreeg. In de Middeleeuwen werd het éénnaamsysteem vervangen door het tweenamensysteem, bestaande uit de voor en toenaam.

Patroniemen

De meeste inwoners van Nederland hadden voor de inlijving van Nederland door Frankrijk dus  al een familienaam die echter niet officieel geregistreerd was, maar ontstaan was uit het patroniemensysteem. Een patroniem of vadersnaam geeft aan hoe de vader van de naamdrager heet en is dus afgeleid van de naam van de vader. Bekende voorbeelden hiervan zijn: Willemsen (Willemszoon), Janssen (Janszoon), Pietersen (Pieterszoon). Omstreeks 1800 was het patroniemensysteem nog volop in gebruik, om uiteindelijk te worden opgeheven tijdens de invoering van de burgerlijke stand. In Oost-Nederland werd dikwijls de naam van de boerderij ‘toponiem’ waar men woonde aangenomen en verder werden ook eigenaardigheden zoals een bepaalde kenmerk of een beroep aangeduid als achternaam. Zo zijn er nog steeds bekende achternamen zoals: de Lange, De Groot, Bakker, Visser en Smid.

Dit veranderde echter na  de inlijving van Nederland  in 1810 door het Franse keizerrijk van Napoleon Bonaparte en de invoering van het burgerlijk wetboek,  ook wel de ‘Code Civil ‘ of  de Code Napoleon genoemd. Daarmee werden de regels voor de burgerlijke stand opgesteld en werd het verplicht om geboortes, huwelijke en overlijden officieel te laten registreren bij het gemeentesecretariaat. Gedurende de periode 1811 – 1812 kon men bij de gemeente  officieel een familienaam bevestigen of aannemen, maar in de praktijk werd dat niet zo heel veel gedaan. Veel mensen die al generaties lang dezelfde familienaam hadden, vonden dit niet zo noodzakelijk.

3 nummers Historisch Nieuwsblad

Tot 1811 waren het de kerken die aantekeningen maakten van geboorten, huwelijken en overlijden, maar in 1811 veranderde dit definitief door de invoering van het burgerlijk wetboek.  Voor 1811 hadden doorgaans alleen de rijke en voorname mensen een familienaam. Achternamen worden in de regel doorgegeven door de vader, maar in sommige gevallen ook door de moeder. Hierbij kan het gaan om situaties wanneer de vader onbekend is of het kind weigert te erkennen of wanneer de moeder erkenning door de vader wil tegenhouden. Gehuwde vrouwen voeren doorgaans de achternaam van hun echtgenoot, maar zij houdt wel haar meisjesnaam waaronder zij bijvoorbeeld staat ingeschreven bij instanties. Ook kan het een bewuste keuze zijn om als gehuwde vrouw de eigen ‘meisjesnaam’ te blijven gebruiken in plaats die van haar echtgenoot.

Globaal kunnen de achternamen in de volgende groepen worden onderverdeeld:

Afstammingsnamen. Zij kunnen worden onderverdeeld in de volgende subgroepen: Vadersnamen (patroniem): de naam vader. Voorbeelden hiervan zijn: Pietersen (zoon van Pieter), Janssen (zoon van Jan), Willemsen (zoon van Willem) Dit zijn de meest voorkomende achternamen. Moedernaam (metroniem): Ontstaan uit de voornaam van de moeder en overige verwantsnamen. (Ooms, De Neef)

Geografische namen. Deze namen duiden plaats of streek van herkomst aan, de boerderij waar men woonde, maar ook wel de achternaam van de heer die men vroeger diende. Voorbeelden hiervan kunnen zijn: van Tlburg, van Brussel, van Velzen, van Groningen.

Beroepsnamen. Deze namen duiden de naam van het beroep aan wat men uitoefende. Bekende voorbeelden hiervan zijn: Smid, Bakker, Mulder, Visser,  Kuiper, de Boer.

Eigenschapsnamen. Zij duiden bepaalde lichamelijke of geestelijke kenmerken aan en ook diernamen behoren tot deze namengroep. Voorbeelden zijn: De Lange, De Groot, de Kleine, de Vos, de Leeuw, de Hond, Kat.

De 10 meest voorkomende achternamen in Nederland zijn: De Jong, Jansen, De Vries, van de Berg, Bakker, van Dijk, Janssen, Visser, Smit en De Boer.

In totaal komen er circa 200.000  achternamen voor in Nederland en door immigratie van onder andere Italianen, Spanjaarden, Turken, Marokkanen en andere bevolkingsgroepen is Nederland de laatste decennia verrijkt met vele verschillende achternamen. Daarvoor waren er al tal van Nederlanders met een van oorsprong Franse achternaam, die afkomstig is van een Hugenootse afkomst. Aanhangers van het protestantisme (Hugenoten) werden in de zestiende en zeventiende eeuw bloedig vervolgd in het Katholieke Frankrijk en velen van hun moesten vluchten. Zodoende kwam een aantal van de Hugenoten terecht in Nederland waar zij zich vestigden. Enkele voorbeelden van deze van origine Franse achternamen zijn: Tokkie (Toquet), Petit, de Jeu (du Jeu), Le Grand, Plessius (Du Plessis).

De achternaam staat vast en kan in principe niet gewijzigd worden. Er zijn echter wel situaties waarbij de achternaam gewijzigd kan worden, maar dit is een kostbare en langdurige geschiedenis. Situaties waarbij de achternaam gewijzigd kan worden zijn bijvoorbeeld wanneer de ouder of verzorger het kind zijn of haar achternaam wil geven, bij een onjuiste spelling of een bespottelijke achternaam. Voor wijziging van de achternaam moet een schriftelijk verzoek ingediend worden bij de Koningin, en de uitvoering van de naamswijziging geschiedt door het Ministerie van Justitie. Hetzelfde geldt in principe voor het wijzigen van de voornaam, maar daarvoor moet het wijzigingsverzoek ingediend worden bij de rechtbank.

Like ook onze Facebook!

Bronnen:

www.naamkunde.net

www.nl.wikipedia.org

www.tresoar.nl

www.users.telenet.be/ann.marynissen



44 Reacties op De geschiedenis van de achternaam

  • yael schreef:

    hoi weet je misschien waar de achternaam ”snoep” vandaan komt ?

  • i.m.j zadelaar-verheijen schreef:

    Hoi.

    Onder wel kopje valt de achternaam verheijen? Na alles gelezen te hebben kan ik hem nergens onder plaatsen. Ik ben wel benieuwd hoe ze deze achternaam bedacht hebben. Heeft iemand daar antwoord op?

  • Marian schreef:

    Het lijkt mij dat Verheijen een verbastering is van Van der Heiden, of van de heide. Wellicht dus iemand die op de hei woonde…
    (Net zo als Vermeulen afkomt van “van de molen”.)

  • Kattekruid schreef:

    Iemand die iets te weten kan komen over de naam Vermassen?

  • Wouter schreef:

    Ik ben persoonlijk erg benieuwd waar mijn achternaam vandaan komt: Ebing. Het is namelijk een weinigd voorkomende naam in nederland en ik kon er niet achterkomen waar onder de naam valt.

    • Lida schreef:

      Zeker weten doe ik het niet maar het zou kunnen dat Ebing een patroniem is ‘-ing’ betekent zoveel als ‘kind van’ en in dit geval zou het dus kind van Eb/Ep/Ebbe/Eppe kunnen zijn.Ebing zou een variant op de naam Ebeling kunnen zijn waarvan er ook de varianten Epplee, Ebbeling en Ebelink/Ebbelink zijn. De oorsprong lijkt mij een patroniem.

  • Sara schreef:

    Mijn achternaam is Mitwally die hebben ook niet veel mensen

  • Davy Konings schreef:

    De naam Konings ben ik eigenlijk heel benieuwd naar! kan daar eigenlijk weinig over vinden.

  • nieuwegiessen schreef:

    waar komt de naam van de nieuwegiessen vandaan?

  • rianne schreef:

    Ik vraag me af hoe er dan achternamen zijn die echt uit de tijd van nu kome.. inderdaad als snoep enzo.

  • zou graag de afstamming weten van mij achternaam manifarges wat ik weet is het van franse afkomst in de tijd van de huugenoten ?

  • Sjouke. H.Hardenberg schreef:

    Zaw graag willen weten waar mijn familie naam vandaan komt die van mij moeder wasgijndelk uit Duitsland zie hete Quint van haar agter naam

  • j.Engel-Lacourt schreef:

    mijn achternaam is Lacourt weet iemand daar iets van?

    • Henk Wieland schreef:

      Mijn oma van vaderskant heette Lacourt. Zij was een afstammeling van de franse Hugenoten die rond 1700 zijn gevlucht naar onder andere Amsterdam. Elisabeth Lacourt is doodgeschoten door de Duitsers op de Dam in Amsterdam op 7 mei 1945. Informatie van de website de-dam-7-mei-1945 :
      Elisabeth Wieland-Lacourt – Elisabeth

      Ze was de dochter van de orgeldraaiers Wilhelm Frederik Lacourt en Elisabeth Schuijt, en was getrouwd met Hendrik Stephanus Wieland. Ze woonde in de Willemstraat met haar man en 3 kinderen. Op die noodlottige dag ging zij samen met haar buurvrouw naar de Dam. Toen zij eind van de dag nog niet terug waren vroeg haar man aan 2 van haar kinderen of zij konden kijken waar ze bleef.

  • Kees Hoekstra schreef:

    Waarom eindigen Friese namen veelal op een a (stra, ga , ma enz.) In Twente veelal op ink en in Balkan landen op ic. Werd dit door wetgeving van Napoleon verplicht ?

  • Monique schreef:

    Mijn achternaam is Wassili en ik ben heel benieuwd waar deze vandaan komt. Er gaan namelijk 2 verhalen: Italië en Rusland.
    Hartelijk dank voor de moeite 🙂
    Groetjes Monique

  • kim schreef:

    Mijn vriend heet Tien weet iemand misschien wat het zou kunnen zijn behalve Chinees (er is niemand in hun stamboom die chinees is)

  • H. wi schreef:

    Mijn achternaam is Willeboordse en volgens zeggen afkomstig uit frankrijk (hugenoten) maar wat was de franse naame dan?

  • Jelle schreef:

    Weer iemand misschien waar de achternaam ROEST eigenlijk vandaan komt

    • Peter Koomen schreef:

      Mogelijk een roodharige in de familie en van Schotse/Ierse afkomst?
      Er is overigens een achternamenboek, kijk maar eens in een archief.

  • isabelle schreef:

    bij veel namen is de achternaam gewoon een andere taal of het verwijst naar ietswat je grootouders in die tijd waren neem bijvoorbeeld de achternaam SCHRIJVER ik ddnk dan dat een van je voorouders schrijver is geweest

  • Ellen schreef:

    De achternaam Slijm. Waar komt dat vandaan. Komt meest in het Noorden voor m.n. Groningen. Heeft iemand een idee?

  • Piet Jansen schreef:

    interesant om te weten!

  • Pingback: Dutch surnames | Chez Lorraine

  • Bloem schreef:

    Mijn familienaam is Bloemscheer, er zijn slechts weinigen die deze naam dragen. Alle naamdragers zijn verwant aan elkaar. Over de historie en herkomst is erg weinig bekend. De naam duikt in de 19e eeuw in eens op in Nederland. Graag zou ik wat meer weten over de herkomst. Wie kan mij meer vertellen?

  • aart schreef:

    waar komt de naam van Groningen Schinkel vandaan ?

  • w.bosman schreef:

    veel namen eindigen op man, deze namen bestaan al heel lang maar ik vraag mij af waar de voorvoegsels zoals bos,schuur,hout etc. weg komen deze klinken zeer modernw,bosman

  • Anja schreef:

    De achter naam Dollekens en Heeren weet iemand waar die vandaan komt !!

  • Joussef C.J. Overmaat schreef:

    Mijn achternaam OVERMAAT, weet iemand waar deze vandaan komt of hoe oud deze achternaam eigenlijk is !! In het woordenboek staat Overmaat omschreven als: iets dat de maat te boven gaat, tot overmaat van ramp alsof de ramp nog niet groot genoeg was. Ik ben in België de naam ‘Avermaet’ tegengekomen en weet dus niet of dit de Vlaamse wijze is waarop Overmaat in België geschreven wordt.

  • L.de Bis schreef:

    Mijn achternaam is de Bis, kan iemand mij vertellen over de herkomst van deze naam. Zelf denk ik dat er in de richting van Frankrijk gedacht moet worden.

  • hanna schreef:

    weet iemand eigenlijk waar de achternaam Voets vandaan komt?

  • Fleur schreef:

    Hoi mijn achternaam is van den berg heeft iemand een geschiedenis over mijn achternaam

  • Esther Mantje schreef:

    Ik ben erg benieuwd waar de naam Maagdelijn vandaan komt…. is dit ook een Hugenootse naam?
    Ik weet dat ik wel ergens afstam van de Hugenoten
    Maar weet niet precies hoe of wat

  • A.Ph.Mol schreef:

    Familie naam Dopheide .komt die van Frankrijk via Duitsland naar Nederland. Gehoord dat het Hugenoten zijn van Franse adel.

  • Hommerson schreef:

    Ik zou graag willen weten waar de naam hommerson vandaan komt.. ik heb gehoord van de vikingen maar kan het nergens terug vinde

  • h Weijtenburg schreef:

    De herkomst v.d. naam Weijtenburg… Rondom Gouda 1680?

  • rbaan schreef:

    weet iemand waar de naam Baan vandaan komt?

  • Linda Farkas schreef:

    Hoe weet ik dan hoe mensen heetten voordat ze die namen van Napoleon kregen? Hoe kom ik te weten waar mijn familie vandaan komt oorspronkelijk.

  • Levi schreef:

    Weten jullie waar de achternaam reis van Daan komt

  • Levi schreef:

    Weten jullie waar de achternaam reis vandaan komt

  • A.Ph.Mol schreef:

    Fam .Dopheide komt oorspronkelijk uit Frankrijk. Oude Franse adel d’Oppede (doheide) die aan de eerste kruistochten al meededen Maynier d ‘Oppede. In 1534 splitste de Familie zich . Jean Maynier ging met zijn fam. naar Duitsland{vanwege de vervolging van de Protestanten ) en later ook naar Nederland vooral Groningen .

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!