Historie van Nijmeegse wandtapijten

Wandtapijt in Museum Het ValkhofDe ‘Vrede van Nijmegen’ werd gesloten in ruimtes behangen met dure wandtapijten. De manier waarop in de loop der tijd met de tapijten werd omgesprongen, is kenmerkend voor hoe er in Nijmegen zelf tegen de vrede aangekeken werd.

In 1678 en 1679 werd in Nijmegen een reeks verdragen tussen verschillende Europese staten getekend, die samen de Vrede van Nijmegen worden genoemd. De vrede maakte een einde aan langlopende conflicten over de verdeling van macht en grondgebied in Europa.

Nijmegen ten tijde van de vredesonderhandelingen

De garnizoensstad Nijmegen ten tijde van de vredesonderhandelingen – © Museum Het Valkhof

Nijmegen was in die tijd een kleine garnizoensstad met zo’n 20.000 inwoners. De stad werd gekozen als onderhandelingsplek vanwege haar centrale ligging, gesitueerd op neutraal grondgebied. De verschillende Europese mogendheden stuurden ambassadeurs die met hun hofhouding werden ingekwartierd binnen de stadsmuren. De onderhandelaars verwachtten dat hun huisvesting in overeenstemming was met hun voorname status. Hetzelfde gold voor de ruimtes waarin onderhandeld werd. De gemeente Nijmegen liet in allerijl twee prachtige series wandtapijten kopen in het beroemde atelier van de broers Michiel en Philippe Wauters in Antwerpen, destijds hét centrum van de tapijtweefkunst. De twee series moesten de sobere vergaderruimtes voorzien van een passende ambience, de ambassadeurs waardig.

De toenmalige burgemeester van Nijmegen Van Heuckelom vond de aankoop van landsbelang en wist de Staten-Generaal van de Republiek der Zeven Nederlanden ervan te overtuigen dat zij de rekening zou betalen. De Staten-Generaal ging akkoord, maar sluisde de rekening op slinkse wijze door naar de Staten van Gelderland.

De wandtapijten zijn getuige geweest van vele beraadslagingen en van de ondertekening van verschillende vredesverdragen in 1678-79. Na het sluiten van de vredesverdragen bleven ze deel uitmaken van het historisch interieur van het Nijmeegse stadhuis, maar er werd niet altijd even zachtzinnig mee omgesprongen. Twee eeuwen lang wordt er in de historische bronnen niet gesproken over de wandtapijten. In 1838 trekt het Kantongerecht in bij het gemeentebestuur. Het stadhuis wordt daarvoor verbouwd en de twee ruimtes met de wandtapijten krijgen een nieuwe bestemming. De ene zaal wordt de kamer van burgemeester en wethouders, de andere wordt de Raadszaal (na 1890 de Trouwzaal).

De wandtapijten behoorden zo vanzelfsprekend tot het interieur, dat niemand ze decennialang als onderdeel van de inventaris noemt. Er was destijds ook weinig aanleiding om daar anders over te denken. De tapijten zaten namelijk op de muren gespijkerd en bogen, net als behang, mee met alle hoeken van die muren. Aan onderhoud werd niet veel geld uitgegeven. Hier en daar werd eens iets opnieuw vastgespijkerd en ook de lijmpot werd duchtig gehanteerd. Bij de aanleg van gasverlichting sloeg men de pijpen onbekommerd door de doeken heen.
Dat de wandtapijten, hangend in ruimtes waar ’s winters omvangrijke kachels stonden te branden, op den duur enorme stofnesten werden, laat zich gemakkelijk raden. De werksters hadden daar zo hun eigen drastische opvattingen over en veegden, voor zover zij met hun armen reiken konden, de wandtapijten schoon met vegers. Voorts kon eeuwenlang het zonlicht onbelemmerd op de kleuren inwerken.

De tapijten waren in het begin van de 20e eeuw in slechte toestand. Er kwam een schoonmaak- en restauratiebeurt in 1925, maar de bekleding werd weer even vrolijk met hamer en spijkers op de muren terug bevestigd. Een ‘overtollig’ stuk werd afgesneden en gedeponeerd in een kist op zolder en enkele ontbrekende randen werden opgevuld met op linnen geschilderde nabootsingen.
Dat deze restauratie niet zo erg geslaagd mocht heten, bleek in 1939 toen alle tapijten in verband met oorlogsgevaar van de muren gehaald werden. Zij verkeerden -de zojuist gerestaureerde tapijten incluis- in een werkelijk deplorabele toestand. De tweede restauratie nam jaren in beslag. De lange duur betekende ook op een andere manier de redding van de tapijten, want daardoor ontsnapten zij aan oorlogsverwoesting. Gedurende de slag om Nijmegen in september 1944 ging het stadhuis immers -dankzij de activiteiten van een gefrustreerde Hitlerjeugd- in vlammen op.

Na de oorlog, in 1954, werden de tapijten teruggehangen in het Stadhuis. Inmiddels had men door dat hier om kunstwerken gaat en werden de tapijten niet gespijkerd, maar op een meer verantwoorde manier opgehangen. In 2004 werd het Stadhuis ingrijpend verbouwd. Er was, om het beknopt te zeggen, simpelweg geen plek meer voor alle wandtapijten van 4 meter hoog. De tapijten zijn zes jaar opgeborgen geweest. Op 29 april 2010 zijn ze overgedragen aan Museum Het Valkhof. Het museum heeft daarvoor op zijn beurt een kleine verbouwing ondergaan en twee nieuwe zalen ingericht. In de ene zaal hangen schilderijen die op het tijdperk van de Vrede van Nijmegen betrekking hebben (inclusief het beroemde schilderij van Gascard getiteld De ondertekening van de Vrede tussen Frankrijk en Spanje), in de andere zaal worden beurtelings met tussenpozen van vijf jaar de twee series wandtapijten getoond aan het publiek.

Schilderij Gascard

De ondertekening van de Vrede tussen Frankrijk en Spanje – © Museum Het Valkhof

Eeuwenlang was er weinig aandacht in Nijmegen voor de Vrede van Nijmegen.  Net als de wandtapijten leek het alsof de Vrede zelf vergeten was. Onder burgemeester Guusje ter Horst, maar vooral onder de huidige burgemeester Thom de Graaf is het besef ontstaan dat de stad Nijmegen met de Vrede van Nijmegen een uniek selling point heeft dat veel meer toeristen naar de oudste stad van Nederland kan trekken. De verplaatsing van de wandtapijten met een waarde van vier miljoen euro naar Museum Het Valkhof moet ook in dat licht gezien worden.

Twee series
De Nijmeegse wandtapijten bestaan uit twee series. De ene serie is gebaseerd op de Metamorfose van Ovidius. Deze serie bestaat uit zeven tapijten. De tapijten vertellen onder meer de historiën van Apollo en Dafne, van Arcas en de berin en het verhaal van Narcissus die verliefd wordt op zijn eigen spiegelbeeld. De andere serie vertelt op zes tapijten het verhaal van de Trojaanse held Aeneas en de koningin van Carthago Dido van Virgilius.

Wandtapijt Nijmegen

De geschiedenis van Narcissus – © Museum Het Valkhof

De tapijten zijn voor het eerst in 330 jaar voor alle burgers te zien onder klimatologische en lichttechnisch verantwoorde omstandigheden in een permanente  tentoonstelling.

Museum Het Valkhof
Kelfkensbos 59
6511 TB Nijmegen
Telefoon: 024-3608805
E-mail: info@museumhetvalkhof.nl
Website

Zie ook ‘De vrede van Nijmegen‘ en ‘Delors krijgt Nijmeegse vredesprijs‘.

3 Reacties op Historie van Nijmeegse wandtapijten

  • Pingback: » Wandtapijten en fresco’s, Noord- versus Zuid Europa

  • Maarten schreef:

    Door te lezen verbaas je je toch iedere keer weer over de geschiedenis. Vooral de gebeurtenis beschreven in de volgende passage was mij volledig onbekend: ‘Gedurende de slag om Nijmegen in september 1994 ging het stadhuis immers -dankzij de activiteiten van een gefrustreerde Hitlerjeugd- in vlammen op’. Intrigerend om te lezen dat de Hitlerjugend in Nijmegen in 1994 nog zo actief was.

    • Leon Mijderwijk schreef:

      Beste heer Geluk,

      Dank voor uw opmerking. Wij blijven ons ook verbazen. Het jaartal is aangepast. Nijmegen kan weer rustig slapen.

      Redactie Historiën

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!