De historische band tussen Rusland en Oekraïne

Rusland en Oekraïne zijn in hun ontstaansgeschiedenis met elkaar verstrengeld. Maar de laatste jaren kwamen de spanningen tussen beide landen tot een hoogtepunt door de annexatie van de Krim en de MH17-ramp. Hoe zit het ook alweer met de geschiedenis van Rusland en Oekraïne?

Vikingen

De geschiedenis van zowel Rusland als Oekraïne begint, bijzonder genoeg, met de Vikingen. Deze woeste zeevaarders uit Scandinavië zeilden met hun schepen niet alleen naar West-Europa maar ook oostwaarts via de Finse Golf en vervolgens zuidwaarts over de grote Russische rivieren als de Don en de Dnjepr, helemaal naar de kusten van de Zwarte Zee. Onderweg plunderden ze en dreven ze handel met lokale Slavische stammen, om uiteindelijk de lading van hun schepen in de rijke stad Constantinopel (het huidige Istanbul) te verkopen. De eerste melding van Vikingen die via deze route in Constantinopel arriveerden stamt uit het jaar 860.

Het Kievse Rijk (‘het land van Rus’) strekte zich op zijn hoogtepunt in de elfde en twaalfde eeuw uit van de Zwarte Zee tot het huidige St. Petersburg en Moskou.  wikimedia commons

Het Kievse Rijk (‘het land van Rus’) strekte zich op zijn hoogtepunt in de elfde en twaalfde eeuw uit van de Zwarte Zee tot het huidige St. Petersburg en Moskou.
(bron: wikimedia commons)

‘Rus’

Het woord ‘Rus’ in Rusland heeft een niet onomstreden herkomst. Het woord, als aanduiding van zowel het land als het volk van het Kievse Rijk verschijnt rond de tijd van de stichting van Kiev voor het eerst in de bronnen. Oud-Slavische bronnen spreken van ‘het land van Rus’ (Рѹ́сьскаѧ землѧ). Afgezanten naar een Duitse vorst worden in een bron ‘Russii’ genoemd. Het bleek om Zweden te gaan. Dat wordt ondersteund doordat het Finse woord voor Zweden ‘Ruosti’ is (afgeleid van het oud-Noorse -rods, ‘zij die roeien’) en er een stuk Zweedse kustlijn is die ‘Rostlagen’ heet.

Maar Russische taalkundigen die proberen te bewijzen dat hun volk niet van Vikingen afstamt, wijzen erop het woord Rus alleen in het gebied rond Kiev in zwang komt, en niet in de meer noordelijke Slavische Vikinggebieden. Het Griekse woord ‘Rhos’ werd wel voor het gebied gebruikt voor de Vikingen het betraden. In de buurt van Kiev is ook een riviertje met de naam Ros. Niettemin hebben Russische namen als Oleg, Igor, Olga en misschien zelfs Vladimir (van Valdemar) duidelijk een Scandinavische herkomst.

Over de Viking Oleg en de andere vroege heersers over Kiev is veel in nevelen gehuld. Tot en met de regeerperiode van Vladimir de Grote (978-1015) bestaan de verhalen over de heersers van Kiev vooral uit mythische folklore. Langzaam maar zeker bouwde de Rurik-dynastie hun rijk uit tot een echte Slavische staat die in de twaalfde eeuw zelfs een relatief vreedzame geschreven wet had die geen dood- of lijfstraffen kende, hetgeen aan de Scandinavische oorsprong van het land herinnerde.

Eer en glorie van Kiev

Vladimir de Grote introduceerde, via de handel met Constantinopel, het Grieks-Orthodoxe christendom in het Kievse Rijk. Zijn opvolgers lieten in de hoofdstad grote kerken bouwen en Kiev werd in korte tijd een van de grote culturele centra van Oost-Europa.

Helaas waren de culturele bloei en het economische succes van het Kievse Rijk geen lang leven beschoren. Het einde van Kiev kwam plotseling en heftig. In 1240 werd Kiev vrij abrupt overweldigd door een enorm leger van zeker 30.000 Mongoolse ruiters uit het verre oosten. De stad werd grotendeels vernietigd evenals andere belangrijke Russische plaatsen, waaronder Moskou. Grote delen van het Kievse Rijk werden onderdeel van de Gouden Horde, een Mongools rijk dat zich tot ver in Siberië uitstrekte.

De heilige Nevsky wordt in Rusland als de stichter van het Russische Rijk gezien. Je komt zijn beeld dan ook overal tegen, zowel binnen als buiten de kerken. (bron: wikimedia commons)

De heilige Nevsky wordt in Rusland als de stichter van het Russische Rijk gezien. Je komt zijn beeld dan ook overal tegen, zowel binnen als buiten de kerken. (bron: wikimedia commons)

Hoewel de Mongolen heer en meester over het Russische gebied waren en er zware belastingen oplegden, lieten ze de lokale elites – althans degene met wie ze dachten te kunnen samenwerken – vaak op hun plek zitten. Gedurende de late Middeleeuwen gloorde er altijd de hoop dat het grote culturele prestige van Kiev ooit hersteld kon worden.

Alexander Nevsky wist de Mongoolse legers af te kopen de rijke stad Novgorod te plunderen. Tegelijk versloeg hij in het noorden de Zweden en de Teutonen (Duitse ridders), waardoor hij een totale ineenstorting van het Russische Rijk wist te voorkomen. Vanwege zijn medewerking werd Nevsky uiteindelijk door de Mongolen benoemd tot grootvorst van de belangrijke stad Vladimir en in 1547 heilig verklaard door de leider van de Russisch Orthodoxe Kerk. Nevsky wordt in Rusland wel als de stichter van Russische (tsaren)Rijk gezien

Moskovië en ‘Rusland’

Door handig samen te werken met de Mongoolse heersers en hun sympathie te winnen, konden Russische gebieden niet zelden hun autonomie behouden. De leiders van Moskou, voorheen een onbelangrijk stadje onder gezag van Vladimir, waren hier opvallend handig in. In de veertiende en vijftiende eeuw wist Moskou zijn gebied en machtspositie ten opzichte van de andere Russische gebieden uit te bouwen.

De opkomst van vorstendom Moskovië was voornamelijk het werk van vorst Ivan III. Zijn doelstelling was niets minder dan grootvorst van ‘het land van Rus’ te worden, en de wederopstanding en voortzetting van het ooit zo glorieuze Kievse Rijk te bewerkstelligen. Na aanvankelijk met de Mongolen samen te werken slaagde hij er in 1480 in zonder bloedvergieten het Mongoolse juk van zich af te werpen.

Na de eeuwen na Ivan III groeide Moskovië snel in omvang en werd het steeds vaker ‘Russia’ of ‘Rusland’ genoemd, zoals op deze Amsterdamse kaart uit 1635.

Na de eeuwen na Ivan III groeide Moskovië snel in omvang en werd het steeds vaker ‘Russia’ of ‘Rusland’ genoemd, zoals op deze Amsterdamse kaart uit 1635.

Ivan verenigde en veroverde zoveel mogelijk Russische steden en volken. Aan het eind van zijn regeerperiode waren er nog slechts twee onafhankelijke Russische staatjes. De rest van het enorme gebied viel onder gezag van Moskou. Moskovië was echter een autocratisch en onderdrukkend rijk, dat weinig leek op de humane, op Scandinavische beginselen gebaseerde wetgeving van Kiev. Het was een gebied dat steeds vaker Rusland werd genoemd, land van de ‘Rus’.

Zowel Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne zien het Kievse Rijk als hun culturele bakermat. Moskou en Kiev hebben een innige historische en culturele verbintenis. Los van alle politieke belangen is het definitief loslaten van Kiev voor veel Russen alleen al om die reden simpelweg ondenkbaar.

Artikel tot stand gekomen met dank aan de collega’s van Kennislink.nl.

Bronnen

  • Robin Milner-Gulland en Niclai Dejevski. Cultural Atlas of Russia and the Soviet Union. Sussex, 1999.
  • Wim Blockmans en Peter Hoppenbrouwers. Introduction to Medieval Europe 300-1500. London and New York, 2006.

    Denise Parengkuan

    Denise Parengkuan (1991) studeerde Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen en Internationale Betrekkingen in Historisch Perspectief aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespecialiseerd in Amerikaanse en internationale geschiedenis. Daarnaast heeft ze sinds kort haar eigen tekstbureau 'Talent voor Teksten'. Voor vragen/opmerkingen kunt u haar altijd bereiken op info@talentvoorteksten.com.

    More Posts - Website

  • Historiën Twitter
    Schrijf je in voor TOEN!