De invloed van kunst op terrorisme

Terroristen en vrijheidsstrijders worden niet alleen geïnspireerd door ideologieën. Een goed voorbeeld van de stelling dat terroristen inspiratie putten uit de fictie is de geschiedenis rond Joseph Conrad’s roman The Secret Agent. Deze roman inspireerde de Amerikaanse Unabomber tot een jarenlange bommencampagne tegen de wetenschap, de moderniteit en de geïndustrialiseerde, westerse samenleving. Kunst en geweld hebben soms meer met elkaar te maken dan men zou verwachten…  

Kunst als voorbeeld

Terroristen en vrijheidsstrijders halen hun inspiratie dikwijls uit kunst en literatuur. Andreas Baader, de leider van de Duitse terreur-organisatie Rote Armee Fraktion (RAF) werd bijvoorbeeld sterk beïnvloed door de film The Battle of Algiers van regisseur Gillo Pontecorvo. Dat is echter niet het enige voorbeeld. Rebellen in Sierra Leone noemden zichzelf soms Rambo en kleedden zich ook als deze Amerikaanse filmheld. De Britse historicus Michael Burleigh bracht over dit fenomeen het boek Blood and Rage uit. In 2009 verscheen bij uitgeverij de Bezige Bij de Nederlandse vertaling. 

Mekka Mean Time

Een paar jaar geleden riepen Islamitische wetenschappers en geestelijken op een conferentie in Qatar op om de wereldwijd geaccepteerde Greenwich Mean Time tijdstandaard (GMT) te vervangen door de plaatselijke tijd van de heilige stad Mekka. In de ogen van deze moslim-wetenschappers zouden de Britten in de 19e eeuw, toen zij de aarde beheersten en de baas waren op zee, de wereld hun eigen tijdstandaard dwingend hebben opgelegd. Ze kozen toen Greenwich als plaats waar de Nul-meridiaan doorheen loopt, hoewel dat volgens islamitische wetenschappers ten onrechte is gebeurd. In hun visie is de Saoedi-Arabische stad Mekka het centrum van de aarde waardoor een switch naar Mekka Mean Time gerechtvaardigd zou zijn. Mekka ligt volgens hun opvatting immers ‘in perfecte lijn met het magnetische noorden.’ 

Opmerkelijk genoeg speelde zich meer dan honderd jaar terug, aan het einde van de 19e eeuw, al een soortgelijke affaire af. Toen in 1884 op de Internationale Meridiaan Conferentie in Washington DC voor het eerst vastgesteld werd dat Greenwich Mean Time wereldwijd zou worden ingesteld, weigerden de Fransen daar aan mee te doen. Ze bleven vasthouden aan hun Parijse standaard. In 1894 pleegde de Franse anarchist Martial Bourdin zelfs een bomaanslag op de sterrenwacht van Greenwich. 

Wie de sterrenwacht tegenwoordig bezoekt, ziet dat de Nul-meridiaan er tastbaar is gemaakt doormiddel van een grote, dikke lijn die het Observatorium doorkruist. Bezoekers kunnen zich bij de sterrenwacht laten fotograferen terwijl ze de Nul-meridiaan oversteken en met één voetstap van het westelijk halfrond naar het oostelijk halfrond reizen. Het complex ziet er nog precies eender uit als in de tijd van de bomexplosie. 

Conrad

Joseph Conrad Bron: Wikipedia

De aanslag van Bourdin op het Greenwich Observatorium was volgens de Brits-Poolse schrijver Joseph Conrad een aanslag tegen de moderniteit en de wetenschap. Het Greenwich Observatorium was voor velen het symbool van de moderne wereld omdat hier de basis lag van de nieuwe uniforme wereldtijd. Een aanslag op deze – wereld-veranderende – vinding was in die dagen net zo iets als wanneer men tegenwoordig de grootste deeltjesversneller ter wereld in Genève zou trachten op te blazen. Conrad schreef in 1907 naar aanleiding van deze aanslag in Greenwich Park de roman The Secret Agent. Het boek zou een inspiratiebron worden voor een van de bekendste terroristen uit de moderne tijd. 

Unabomber

Theodore Kaczynski, alias de Unabomber, was zijn hele leven lang geobsedeerd door The Secret Agent van Conrad. Het boek was letterlijk de inspiratiebron voor Kaczynski’s 18-jaar durende campagne van bomaanslagen tegen Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen en universiteiten. De Brits-Poolse schrijver was voor Kaczynski’s een waar alter-ego, maar diens naam diende ook als alias. Kaczynski ondertekende zijn acties immers regelmatig met de naam Conrad of een verbastering daarvan. Lang voor de Unabomber in 1996 aangegeven werd door zijn eigen broer David, had de FBI zelf ook al geconstateerd hoe sterk Kaczynski geïnspireerd werd door Conrad.  

Met zijn bommen-campagne streed Unabomber Kaczynski naar eigen zeggen tegen de Industriële Revolutie, de wetenschap en de technocratisering van de maatschappij omdat die er uiteindelijk voor zouden zorgen dat de vrijheid van de mensheid verloren zou gaan. Hij zag geleidelijk aan een gevoelloze, onvrije en ontmenselijkte wereld ontstaan zoals Aldous Huxley die schetste in zijn beroemde boek Brave New World.

Volgens Kaczynski’s broer David vond de Unabomber al op jonge leeftijd zijn inspiratie in Joseph Conrad’s roman The Secret Agent. Het boek lag jarenlang op zijn nachtkastje. Kaczynski vereenzelvigde zich vooral met de figuur die “de professor”wordt genoemd in Conrad’s roman – een figuur die anarchisten en terroristen helpt bij het verwerven en vervaardigen van springstoffen. Opmerkelijk genoeg werd Kaczynski later zelf ook professor (op Berkely) en ging hij zich net als Conrad’s romanpersonage ook met springstoffen en terrorisme bezighouden. Een andere overeenkomst is dat beiden ook stopten met lesgeven om in de natuur te gaan leven en zich in te zetten voor grotere idealen. Bewust of onbewust ging Kaczynski gedurende zijn leven steeds meer op Conrad’s romanpersonage lijken. 

Terwijl de Unabomber de fictie van Conrad omzette in realiteit gebruikte Conrad juist de werkelijkheid om fictie te schrijven. The Secret Agent is immers gebaseerd op de waargebeurde aanslag van de Franse anarchist Martial Bourdin (1868-1894) op het Royal Observatorium van Greenwich.

Drummer

Lit. Drummer Girl. Bron: Wikipedia

Artistiek Terrorisme

Kunst en terrorisme zijn onlosmakelijk verbonden met elkaar betoogde de Leidse professor Terrorisme en Contraterrorisme Bob De Graaff enige tijd geleden. Meestal wordt de oorzaak van terrorisme gezocht in sociaal-maatschappelijke, economische, culturele of politieke oorzaken, maar volgens De Graaff zit er ook een artistieke component aan terreur. Terrorisme wordt ook gepleegd uit behoefte aan zelfexpressie en heeft altijd behoefte aan publiek. Bommenleggers willen vooral beroemd worden en als helden sterven. Zonder massa-media maakt de terreurdaad geen indruk en komt de boodschap niet aan bij een miljoenenpubliek. Thrillerschrijver John Le Carré schreef dit ook al in zijn roman The Little Drummer Girl dat gaat over het Palestijnse terrorisme. Volgens hem was terrorisme theater dat de kijkers kon beïnvloeden. In het boek Blood and Rage. A Cultural History of Terrorism van Michael Burleigh wordt min of meer hetzelfde beweerd. Bommengooiers zouden voornamelijk gedreven worden door het verwerven van 15 minutes of fame. Ze willen binnen zeer korte tijd beroemd worden, wraak nemen op vijanden en veel bloed vergieten. Volgens De Graaff en Burleigh is terrorisme dan ook voor een belangrijk deel een al dan niet kunstzinnige vorm van zelfexpressie.

Discussie

Het lijkt wel wat op de uitspraak van de onlangs overleden Duitse avant-garde componist Karlheinz Stockhausen die riep dat de aanslag van 11 september 2001 op het World Trade gebouw in New York het grootste kunstwerk uit de Kosmos was, hetgeen hem veel kritiek opleverde. Toch is niet iedereen het er mee eens dat terrorisme altijd op een groot publiek is gericht en dat het een vorm van (artistieke) zelfexpressie is. Terrorisme bestaat immers al sinds mensenheugenis. Ook in lang vervlogen tijden toen er nog geen massa-media bestonden werden er al politieke moorden gepleegd. In het oude Rome werd ook al menig keizer omgelegd. De moord op Julius Ceasar vond bijvoorbeeld niet plaats om een miljoenenpubliek te bereiken,  maar puur om politieke redenen.

Observatorium

Sterrenwacht Greenwich Bron: Wikipedia

Bloed en Zenuwen

David Rooney is curator van het ‘Royal Observatorium’ in Greenwich en heeft de zaak van anarchist Bourdin bestudeerd alsook het werk van Joseph Conrad. Rooney: “Het is nooit precies opgehelderd wat het doel van Bourdin’s aanslag was. Er zijn veel onbeantwoorde vragen in deze zaak. Dat komt mede doordat de bom te vroeg afging en Bourdin daarbij ook nog eens het leven liet. We weten daarom niet wat hij precies van plan was.”
“Politie-inspecteurs konden echter achterhalen dat de werkloze kleermaker Bourdin op de dag van de aanslag, 15 februari 1894, vanuit zijn woning aan de Fitzroy Street in Londen de tram had genomen van Westminster naar Greenwich. Bij Greenwich Park aangekomen, liep hij vervolgens richting de sterrenwacht. Vroeger was daar een zigzag-weg die nu niet meer toegankelijk is voor publiek omdat de helling bedekt is met bomen en struiken. Dat pad sloeg hij in. Op ongeveer 50 meter ten noord-westen van het observatorium is de bom afgegaan. Overal lagen lichaamsdelen van de anarchist. Op het hek rond het observatorium trof men stukjes hand van Bourdin aan en overal lagen zenuwen en bloed. Vreemd genoeg was hij niet meteen dood.”

“De sterrenwacht bleef praktisch onbeschadigd. Er waren slechts twee bakstenen uit de muur gesprongen. Op de plaats waar Bourdin’s bom ontplofte, trof men geen gat in de grond aan, hetgeen er op wijst dat hij gestaan moet hebben toen de explosieven afgingen. Als je voorover valt en op de grond terecht komt, ontstaat er altijd een kuil in de grond. Dat was hier niet het geval. Mogelijk was de bom dus niet goed afgesteld.”

“Direct na de aanslag rende de portier van het Observatorium met twee stafleden naar de plaats des onheils en trof daar een man met zeer zware verwondingen aan. De terrorist kon, ondanks zijn grote bloedverlies, nog wel spreken maar deed geen mededelingen over zijn motieven. Hij werd direct naar het vlakbij gelegen Seamen’s Hospital gebracht, maar door al de hectiek kwam hij daar pas een half uur later aan. In het zeemansziekenhuis is tegenwoordig de Dreadnought bibliotheek gevestigd.”  

Foutje?

“De politie vermoedde dat Bourdin wellicht een fout had gemaakt en dat de bom voortijdig af was gegaan. Een andere visie was dat hij mogelijk gewoon pech had gehad of dat de scheikundige stoffen die de bom bevatte niet goed gemengd waren of het apparaat verkeerd was afgesteld. Niemand die het echt weet. Bourdin had wel een grote som geld bij zich waardoor de politie vermoedde dat de Franse anarchist direct na zijn daad Groot-Brittannië wilde verlaten.” 

Rooney: “Regelmatig wordt in twijfel getrokken of Bourdin wel het Observatorium als doel voor zijn aanslag had. Mogelijk was hij onderweg geweest naar een ander doelwit zoals een theater, tramstation, markt of restaurant. Op die manier had hij veel meer slachtoffers kunnen maken waardoor de impact van zijn actie veel dieper zou doorwerken op de Britse samenleving. Ook kan het zijn dat Bourdin gewoon verdwaald was. Gebleken is immers dat hij een halte te vroeg is uitgestapt in Greenwich, waardoor hij een andere poort van Greenwich Park is binnen gegaan dan gebruikelijk.” 

“Naar mijn eigen overtuiging had Bourdin wel degelijk de Greenwich sterrenwacht als doelwit. Ik heb de zaak onderzocht en weet daardoor dat je nooit op die zigzag-weg terecht komt waar Bourdin’s bom afging, als je op doorreis bent naar ergens anders. Het pad waarop Bourdin stierf door zijn eigen bom is een zeer stijl pad dat maar naar één plaats leidt: het observatorium. Het zou theoretische mogelijk zijn geweest dat hij op weg was naar het nabijgelegen plaatsje Blackheath, waar je een trein kunt nemen naar Dover. Vanuit Dover kun je dan gemakkelijk de boot nemen naar Frankrijk, maar als je naar Blackheath wilt lopen kom je nooit op het zigzag-pad waar Bourdin de dood vond. Ik vermoed daarom dat het een doelbewuste aanslag was op het observatorium.” 

Klok

Klok Greenwich Bron: Wikipedia

“Het is wel vreemd dat Bourdin slechts een kleine bom droeg die nooit veel schade toe zou kunnen brengen aan een groot doel. Zijn explosieven waren niet geschikt om het observatorium zelf op te blazen en de voornaamste astronomen waren op dat moment ook niet afwezig. Die konden het doel dus ook niet geweest zijn. De bom was wel krachtig genoeg om bijvoorbeeld de klok van de sterrenwacht te vernietigen. Het was een 24-uurs klok die de nieuwe wereldtijd aangaf. Hij hangt er nog steeds trouwens. Die klok stond symbool voor de nieuwe tijd. Echt een voorwerp voor anarchisten om te haten. Volgens mij was dat het specifieke doel.”

“In 1884, tien jaar voor de aanslag, had men op een conferentie in Washington DC besloten om Greenwich Mean Time in te stellen en de Nul-meridiaan door deze Britse plaats te laten lopen. De Fransen waren pisnijdig en weigerden mee te doen, hoewel de meeste landen hadden ingestemd met het plan. Het was niet een Brits idee, zoals toentertijd door de Fransen beweerd werd en nu ook weer door moslims, maar een internationaal plan. De Franse hielden uit kwaadheid nog tot 1911 de plaatselijke tijd van Parijs aan als standaard.

Anarchisten en Moslims

Rooney: “Als je de tijd van Bourdin met onze tijd vergelijkt, lijkt het soms of er niets is veranderd. Ook toen was er al discussie over de integratie van buitenlanders. Er was grote angst voor anarchisten, Ieren, Fransen en Joden die naar Groot-Brittannië kwamen. Men vreesde hun vreemde, afwijkende en wellicht agressieve gedrag.  Tegenwoordig is er vooral angst voor moslims. Als men de kranten uit Conrad’s tijd vergelijkt met die van nu, is er veel overeenkomst. Je moet alleen het woord anarchisten door moslims vervangen en je leest precies de zelfde teksten. Sinds 11 september 2001 en alle andere aanslagen die volgden is die vrees voor immigranten alleen maar sterker geworden.” 

Anarchist

Anarchistisch embleem Bron: Wikipedia

Vergeten graf

Na de mislukte aanslag waarbij hij zelf het leven liet, werd Bourdin op 29 februari 1894 begraven op het Londense kerkhof van St. Pancras in Finchley. De rouwstoet bestond uit anarchisten die rode vlaggen met een zwarte rand droegen. De politie wilde echter geen rotzooi en eiste dat de menigte zou verdwijnen. Toen de aanhangers van Bourdin weigerden, werden ze weggejaagd en moesten vluchten met achterlating van hun vlaggen en kransen. Het zeer vijandige publiek verscheurde vervolgens de spullen die de anarchisten achterlieten. De politie had zelfs nog moeite om te verhinderen dat de kwade anti-anarchistische menigte de kist van Bourdin zou aanvallen.

Toch zagen enkele anarchisten kans om de kist van Bourdin te volgen naar het kerkhof van St. Pancras. Toen één van hen – die zichzelf net als de Russische schrijver Tolstoj een “Christen-anarchist” noemde – wilde gaan spreken, werd hij gegrepen door de politie die hem vasthield tot na de plechtigheid. Verder dan de woorden “vrienden, anarchisten en kameraden” was hij niet gekomen.

Bourdin’s graf is tegenwoordig nogal moeilijk te vinden. Nergens staat de locatie goed beschreven of aangeduid. Bij het St Pancras kerkhof weten ze het in eerste instantie ook niet. Uiteindelijk zorgt Michael Dillon, de Memorial Administration Officer van deze fraaie, oude begraafplaats voor de oplossing. Dillon: “Bourdin ligt in graf nummer 29 in sectie 9x. Uit onze gegevens blijkt dat er nooit een grafsteen werd geplaatst op zijn groeve.” De zoektocht naar Bourdin’s graf is daardoor uitermate lastig. De enige manier waarop men het graf terug kan vinden, is aan de hand van de coördinaten van de hem omringende graven. Doordat er bij graf nummer 28 in sectie 9x een kruis met de locatiegegevens erop blijkt te staan, kan men afleiden dat rechts daarvan op nr. 29 Bourdin moet liggen. Het blijkt dat er inderdaad geen grafsteen ligt op de groeve van de anarchist. Het geheel ziet er zeer onverzorgd uit. Planten, struiken, bomen en brandnetels overwoekeren het graf. Overal liggen plastic zakken, stokken, kapotte vazen, bakstenen, kunstbloemen en verwelkte kransen. Anoniemer, troostelozer en desolater kan iemands laatste rustplaats eigenlijk niet zijn. Bourdin is hier helemaal vergeten. Is dit het lot van een anarchist? 

Erfenis

Er is echter troost voor Bourdin. In de roman van Conrad leeft hij nog steeds voort. Bovendien was The Secret Agent op zijn beurt weer een inspiratiebron voor de Unabomber. De affaire laat zien dat kunst en terrorisme elkaar inderdaad wederzijds beïnvloeden. De FBI is daar inmiddels ook van op de hoogte. Na de aanslagen van 11 september werden er filmmakers uit Hollywood ingehuurd om uit te denken wat terroristen in de toekomst mogelijk van plan zijn. Op die manier wil de Amerikaanse overheid verhinderen dat een soortgelijke actie zich kan herhalen. Stockhausen mocht de aanslag op het World Trade Center dan wel het grootste kunstwerk uit de kosmos vinden, in Washington en New York zitten ze op dit soort artistieke zelfexpressie niet meer te wachten. 

Lees ook:

De oorsprong van terrorisme
Kunst, terrorisme en de negatieve associatie
Het verhaal van Martial Bourdin
Theodore Kaczynski: ‘De unabomber’

1 Reactie op De invloed van kunst op terrorisme

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!