De lier van Trossingen

In De lier van Trossingen pelt Luit van der Tuuk de vroege middeleeuwen af als een ui.

Van een schets van het bestuurlijke speelveld van Romeinen, Franken en Alemannen verlegt hij het perspectief naar de plaats waar een Germaanse krijgsheer en zijn krijgerselite zich verzamelden, de zaal. Zij spraken elkaar daar niet alleen over militaire zaken en politiek.

De gemeenschapsruimte was dé plaats om de onderlinge banden aan te halen. In hoofdstuk 3 ‘De bard en zijn verzen’ lees je dat dit bij uitstek slaagde als in de feestzaal liederen werden voorgedragen over ‘ernstige thema’s als moed, doodsverachting, verraad, het lot en wraak’. Aangezien de barden zichzelf begeleidden op instrumenten volgt er logischerwijs een hoofdstuk over ‘Muziek in de vroege middeleeuwen’. Na nog enkele verhaallagen kom je uit bij de archeologische vondst die de naamgever is van dit boek, de lier van Trossingen.

Merovingisch grafveld

In de Zuid-Duitse plaats Trossingen vonden archeologen in de winter van 2001-2002 in een graf van een Merovingisch grafveld de resten van een lier. De organische overblijfselen van dit snaarinstrument kwamen vrijwel intact uit de kleibodem. Het instrument lag naast de resten van een veertigjarige man. Gezien het moderne zwaard en zijn kostbare kleding was hij waarschijnlijk een edelman. Eén die een speciale binding had met de lier die bij zijn linkerarm lag in de positie waarin hij gereed was om te worden bespeeld.

Germaanse krijgselite

‘Dankzij de lier van Trossingen hebben we een tastbare getuigenis uit de wereld van de Germaanse krijgselite.’

Aan de slijtagesporen is te zien hoe de eigenaar het instrument bespeelde. Het was dus niet louter een statussymbool, hoewel de ingesneden decoratie op voor- en achterzijde de lier een sierlijk uiterlijk gaf dat ongetwijfeld door ‘hooggekwalificeerde handwerkslieden’ is gemaakt.

Op de versiering zijn dansende krijgslieden met schilden en speer in handen te zien. Het tafereel is ook bekend van andere vroegmiddeleeuwse voorwerpen. ‘Het is een wijdverbreid motief dat in de wereld van de Germaanse elite verankerd was.’

Temperamentvolle klanken

Van der Tuuk combineert zijn kennis van het tijdvak met die van muziek. Een muziektheoretische begrippenlijst geeft steun aan de lezer die bij het lezen van ‘mensuur’ eerst nadenkt waar hij de klemtoon moet leggen en geen idee heeft of een ‘diatonische stemming’ slecht voor de gezondheid is.

Wat zonder meer duidelijk wordt, is dat de man die in de feestzaal te horen was een temperamentvolle speelstijl had. De bard, die zelf behoorde tot de krijgsgemeenschap van zijn heer, trad niet op als fijnzinnig artiest maar ging voor in een ritueel.

‘De teksten spreken van scherpe klanken die luid doorklinken, melodieus en krachtig tegelijk. Een dergelijke speelwijze is bepalend voor de sfeer en het karakter van de vertelling en kan de toehoorders zelfs in een zekere staat van trance brengen. […] We moeten eerder aan de snelle, ritmische voordracht van de hedendaagse rapper denken dan aan de zoete klanken van de middeleeuwse minstreel -het romantische beeld uit de negentiende eeuw dat nog te veel aan de bard kleeft.’

Gespeend van ieder gevoel van muzikaliteit spreekt mij in De lier van Trossingen het encyclopedische karakter aan. Alle archeologische vondsten van het snaarinstrument zijn op een rij gezet. Ook tal van afbeeldingen, waarvan vele met een lierspelende koning David, staan in het boek.

De opzet om aan de hand van een archeologische vondst de vroege middeleeuwen tastbaar te maken, is voor herhaling vatbaar.

Luit van der Tuuk,

De lier van Trossingen, Heroïek in de vroege middeleeuwen

(Utrecht 2019)

ISBN 978 94 0191 454 3, € 18,99, 240 pag.

Uitgeverij Omniboek

 

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!