De Muur als muze: drie Amerikaanse kunstenaars

Voor verschillende Amerikaanse kunstenaars een bron van inspiratie voor hun kritische kunst, die niet op de Sovjet-Unie was gericht, maar op de VS.

leonard_freed

Leonard Freed, American Soldiers Stand Guard as the Berlin Wall is Put Up (1961), Brigitte Freed/Magnum Photos; van thewallinourheads.com

De Berlijnse Muur werd mede gebouwd om de grote vlucht van Oost-Duitsers naar het westen tegen te gaan. Het Westen, met de Verenigde Staten bovenaan de ranglijst, werd gezien als een betere plek om te leven, met meer politieke en economische vrijheid dan Oost-Duitsland. De bouw van de Muur bracht dat ten einde.

In het Westen zelf echter waren er steeds meer mensen die kritischer dan de Oost-Duitsers keken naar de vrijheden in hun land. Opvallend genoeg werd juist de Berlijnse Muur voor verschillende Amerikaanse kunstenaars een bron van inspiratie voor hun kritische kunst, die niet op de Sovjet-Unie was gericht, maar op de VS.

Leonard Freed

Leonard Freed was een van deze kunstenaars. Hij was een Amerikaanse fotograaf wiens ouders vanuit Oost-Europa naar de VS waren gevlucht. Na de Tweede Wereldoorlog vertrok hij naar Europa om de nasleep van die oorlog in beeld te brengen.
Freed was in Nederland in 1961. Toen hij hoorde dat er dwars door Berlijn een vesperring werd opgeworpen, is hij direct naar Berlijn vertrokken. De foto’s die hij in de daaropvolgende periode heeft gemaakt zijn voor het eerst in 1970 gepubliceerd in Made in Germany. Twee jaar daarvoor publiceerde hij echter de beroemdste Berlijnse foto: die van een Afro-Amerikaanse soldaat die op wacht staat bij de Berlijnse Muur <link naar >. Freed besefte dat deze soldaat zijn leven zou geven om de belangen van zijn thuisland te verdedigen, terwijl hij in daar geen volledige burgerrechten kon krijgen.

Deze foto is voor Freed de inspiratie geweest om terug te keren naar de VS en daar de burgerrechtenbeweging te fotograferen. De foto is dan ook te vinden in het boek Black in White America uit 1968. Het onderschrift bij de foto is “We, he and I, two Americans. We meet silently and part silently. Between us, impregnable and as deadly as the wall behind him, is another wall. It is there on the trolley tracks, it crawls along the cobble stones, across the frontiers and oceans, reaching back home, back into our lives and deep into our hearts: dividing us, wherever we meet. I am White and he is Black.”

Shinkichi Tajiri

Ook voor een van de beste vrienden van Freed nam de Berlijnse Muur een belangrijke plek in in zijn kunst. Shinkichi Tajiri was een Japans-Amerikaans kunstenaar die onder andere veel samenwerkte met de Nederlandse COBRA-groep. Tajiri zag de Muur voor het eerst in 1969, op het moment dat de eerste systematische onderhoudsbeurt bezig was. Vanaf dat moment was hij erdoor gefascineerd. “It was the most fascinating piece of architecture in Berlin, and it drew me in like a magnet.” Net als Freed verbond hij de Muur met de bredere, Amerikaanse thema’s: tijdens de Tweede Wereldoorlog werden hij en zijn familie vanwege hun Japanse afkomst en de oorlog met Japan in de VS behandeld als staatsvijanden, en opgesloten in een concentratiekamp in Arizona. Later zei hij daarover “Details about when and how we were moved, the camps and camp life are not terribly important for me. What remains, and will always remain is the disillusionment with the American system, the rape of our lifes and the humiliation”. De Berlijnse Muur vormde voor Tajiri een resonantie van de herinnering daaraan.

Ook na de oorlog bleef in de VS een vijandige houding tegenover Japanners bestaan. Daar kwam bij dat mensen, en zeker kunstenaars, met een kritische houding jegens de VS werden gewantrouwd. Tajiri besloot, net als veel andere kunstenaars die genoeg hadden van het racisme of vreesden voor inperking van hun artistieke vrijheid, Amerika te verlaten, want ‘in die omstandigheden zou het moeilijk zijn, dacht ik, mezelf te verwezenlijken’. Europese tolerantie viel de nieuwkomers goed. ‘There is such an absence of race hatred that it seems a little unreal’, schreef de zwarte schrijver Wright over Parijs.

In 1971 verscheen Tajiri’s boek Die Mauer The Wall Le Mur, een verzameling van honderden foto’s van het gehele traject van de Muur. In de daaropvolgende jaren is de muur nog vaak onderwerp geweest van zijn kunst. In 1972 maakte hij filmopnames vanuit een helicopter van West-Berlijn en in 1981 heeft hij een serie 360-graden-foto’s van de Muur gemaakt. En toen zijn laatste kunsttentoonstelling in Berlijn minder bezoekers trok dan van te voren verwacht, bleek dat doordat er elders in de stad een nog groter spektakel gaande was: de Val van de Muur.

Oliver Harrington

Cartoonist Oliver Harrington ging in zijn kritische houding nog een stapje verder dan Freed en Tajiri. Hij was als cartoonist voor de Pittsburgh Courier in 1943 naar Europa uitgezonden om verslag uit te brengen over de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog kwam ook hij in Parijs terecht, waar een expatgemeenschap was ontstaan van Amerikaanse kunstenaars. In deze gemeenschap leefde veel frustratie over het racisme in de VS. Toen Harrington in 1961 in Berlijn was voor een opdracht van een Oost-Duitse uitgever, verbleef hij in een hotel dat heel dicht bij de Berlijnse Muur in aanbouw lag waardoor hij de bouw daarvan van dichtbij meemaakte. Uit angst voor Amerikaanse represailles tegen expatkunstenaars vroeg Harrington hetzelfde jaar nog politiek asiel in Oost-Duitsland aan. Daar heeft hij tot na de val van de Muur gewoond. Na de hereniging van Oost- en West-Duitsland keerde hij in 1991 tijdelijk terug naar de VS, waar hij het boek Why I Left America publiceerde. Tijdens zijn jaren in Oost-Duitsland tekende hij cartoons die het imperialisme en de raciale onderdrukking in de VS bekritiseerden. Hij was dan ook niet onverdeeld gelukkig met de val van de Muur, alhoewel hij over zijn verblijf in Oost-Duitsland ook niet altijd enthousiast was: ‘There were great temptations to leave there, but I liked the work.’

Bronnen

http://www.kunstinderegio.nl/////upload/Tajiri/VS%201923-1948%20TransPacificTransatlantic.pdf: Transpacific & transatlantic switches. Migrerende identiteiten in Amerikaanse, Japanse en Europese

kunst gedurende Tajiri’s jeugd, 1923-1948 © André Stufkens / Museum Het Valkhof, 2003

http://www.kunstinderegio.nl/////upload/Tajiri/Beeld%20bijt%20beeld.pdf: Beeld bijt beeld.

Een introductie van het werk van Shinkichi Tajiri © André Stufkens / Museum Het Valkhof, 2003

http://thewallinourheads.com/The%20Wall%20in%20Our%20Heads%20-%20Artist%20Guide.pdf

http://todayspictures.slate.com/blackwhiteamerica/index.html

Washington Post: http://www.washingtonpost.com/entertainment/theater_dance/american-artists-find-meaning-in-the-fall-of-the-berlin-wall/2014/10/16/639bd6b8-530b-11e4-b86d-184ac281388d_story.html

Germans and African Americans: Two Centuries of Exchange (2011) geredigeerd door Larry A. Greene, Anke Ortlepp

http://books.google.nl/books?id=cQoaz5uzNP0C&printsec=frontcover&hl=nl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!