De space race: van Spoetnik tot ISS

Op 3 november 1957 begon het hondje Laika aan haar ruimtemissie, aan boord van de kunstmaan Spoetnik II. Ze overleefde de missie helaas niet. Een terugblik naar de space race tijdens de Koude Oorlog en de twee supermachten die hierover de regie voerden.

Replica van de Spoetnik in het Amerikaanse National Air and Space Museum. Bron: NASA

Spoetnik

Het was niet de Amerikaanse Apollo, maar de Spoetnik van de Sovjet-Unie die in oktober 1957 de aandacht van de wereldbevolking had. Dat de Sovjet-Unie het voor elkaar had gekregen om de eerste satelliet te lanceren, was voor veel toeschouwers uit het westen een grote verrassing. De Amerikaanse krant Post-Dispatch sprak destijds van een ‘death blow to American complacency’.

Het idee dat het de Sovjet-Unie gelukt was om zo’n grote technologische overwinning te behalen op de Verenigde Staten, was inderdaad een aantasting van het nationaal zelfvertrouwen van de Amerikanen. Meer nog dan verwondering leefde er ook angst bij de inwoners van het westelijke deel van de globe. Welke gevolgen zou deze ruimtewedloop hebben op de dreigende patstelling die de koude oorlog betekende voor grote delen van de wereld? Het was de Nederlandse premier Willem Drees die op de dag van de lancering zijn hoop uitsprak ‘dat deze uitvinding voor vreedzame doeleinden gebruikt zal worden en niet voor oorlog’

Kon een wetenschapsprogramma, dat zijn oorsprong had op de tekentafels van het derde rijk, voor vreedzame doelen ingezet worden? Het waren immers de voor de V2 verantwoordelijke Duitse raketgeleerden die door de grootmachten ingezet werden als ontwerpers van deze nieuwe ruimtevaartuigen.[3] In de jaren ’50 was er nog geen enkele zekerheid dat de koude oorlog, koud zou blijven. De space race werd dan ook een verwoede strijd, niet alleen om wetenschappelijke kennis, maar ook om status als supermacht en militaire superioriteit ten opzicht van de ander.

Postzegel uit de Sovjet-Unie uit 1964 waarop Yuri Gagarin afgebeeld staat. Bron: Wikimedia

Laika

Toch zou ook de tweede slag voor de Sovjets zijn. Na de succesvolle lancering van de hond Laika, was Yuri Gagarin, in 1961 de eerste mens in de ruimte. Als reactie hierop deed president John F. Kennedy aan zijn landgenoten de volgende belofte:

‘I believe that this nation should commit itself to achieving the goal, before this decade is out, of landing a man on the Moon and returning him safely to Earth’

Om dit doel als eerste natie te behalen besloten de Verenigde Staten het budget van de NASA meer dan te verdubbelen, naar 14 miljard dollar per jaar.[5] Het doel werd bereikt in 1969, toen Neil Armstrong en Buzz Aldrin met de Apollo 11 missie op de maan landen.

Het was slechts de eerste van vele bemande maanmissies, maar de opvolgers van Apollo 11 zouden nooit meer de roem van deze eerste maanmissie evenaren. De Sovjet-Unie staakte in het begin van de jaren ’70 zijn pogingen om een eigen bemande maanmissie te lanceren. In plaats daarvan werd in de jaren ’70 geëxperimenteerd met enkele kleine ruimtestations.

De Amerikaanse Space Shuttle Atlantis, gekoppeld aan ruimtestation Mir van de Sovjet-Unie. Bron: NASA

Salyut vs Skylab

In 1971 begonnen de Russen met hun Salyut stations. In 1973 zou Amerika volgen met zijn Skylab.  Het is de Sovjet-Unie die in 1986 een permanent bewoond ruimtestation in gebruik neemt: De Mir. Het zou de Amerikanen uiteindelijk nooit lukken om het succes van dit grote ruimtestation te evenaren.

Na de Koude Oorlog

Met het einde van de Koude Oorlog in 1991 eindigt ook de het agressieve karakter van de ruimtewedloop. Het ruimtestation dat de Mir heeft opgevolgd is niet exclusief van Russische of Amerikaanse makelij, maar gebouwd door een samenwerkingsverband tussen beide landen en dertien andere landen, waaronder Nederland. De basis voor het International Space Station (ISS) werd in 1998 gelegd met een eerste Russische capsule, maar verder uitbreidingen werden geleverd door landen verspreidt over de hele wereld.

Nu de bilaterale patstelling van de tweede helft van de 20ste eeuw doorbroken is, valt er voor grootmachten minder eer te behalen in het heelal.  Dit is ook in wetenschappelijk opzicht waar. Van onze directe omgeving weten we vrij veel. Onbemande missies naar buurtplaneten en manen hebben al een schat aan data opgeleverd. Ondertussen ligt het meest nabije zonnestelsel op 40 biljoen kilometer afstand van de aarde, onbereikbaar ver weg. Het is internationaal een tijd van bezuinigingen, en daarin was in de Verenigde Staten geen ruimte meer voor een groot ruimtebudget. De volgende keer dat er een Amerikaan naar het ISS wil, zullen zij mee moeten liften bij de Russen.


[1] Dit was de Post-Dispatch. J. Lule, ‘Roots of the Space Race. Sputnik and the language of the U.S. news in 1957’,  Journalism Quaterly68 (1986) 76-86.

[2] Utrechts Nieuwsblad, ‘Russische kunstmaan cirkelt om de aarde’, voorpagina 5 oktober 1957, http://www.hetutrechtsarchief.nl/collectie/kranten/un/1957/1005, bezocht 18 juli 2011.

[3] Onder codenaam paperclip werden in de VS bewust belangrijke Duitse wetenschappers buiten de rechtsgang gehouden. Oorlogsdossiers werden aangepast zodat in totaal 400 Duitse en Oostenrijkse wetenschappers aan het Amerikaanse ruimtevaart programma konden deelnemen. L. Hunt, ‘U.S. coveruo if Nazi scientists’, Bulletin of the Atomic Scientists vol:41 iss:5 (1985) 16-24.

[4] Auteur onbekend, ‘Kennedy pledges man on Moon’, http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/25/newsid_4369000/4369187.stm datum laatste wijziging: onbekend, bezocht 16 juli 2011.

[5] A. McDougall, ‘Sputnik, the space race, and the Cold War’, Bulletin of the Atomic Scientists vol:41 iss:6 (1985) 20-25.

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!