De Strijd om Zwarte Piet

De zwartepietendiscussie heeft dit jaar een treurig dieptepunt bereikt. Zwarte Piet is racisme en is gelinkt aan het slavernijverleden, roepen tegenstanders. Maar waar komt de traditie van Zwarte Piet vandaan en is die traditie echt onveranderlijk? Hoe zit het met het slavernijverleden? En is Zwarte Piet echt racistisch?

´Slimme Piet ging uit fietsen toen klapte zijn band´. ´Sinterklaasje kom maar binnen met je piet´. Het zijn zomaar wat nieuwe liedteksten die het treurige dieptepunt inluiden van een al even treurige discussie over het uiterlijk en dan vooral de huidskleur van een verzonnen figuurtje. Het gevolg: uit de hand lopende discussies op alle media, demonstraties voor en tegen zwarte piet en zelfs de eerste vechtpartij is al een feit. Vooruitlopend op rechterlijke beslissingen nemen winkels en vooral supermarkten alvast een voorschot op de mogelijke uitkomst van de discussie: zwarte piet wordt uit de winkels verbannen. De verwachting: Zwarte Piet is binnen vijf jaar verdwenen uit het Nederlandse sinterklaasfeest.

 Verharde discussie

Wat vooral opvalt, is dat de discussie de laatste jaren extreem verhard is. Tegenstanders van Zwarte Piet menen een direct verband te zien tussen het uiterlijk van zwarte piet, de rol van piet ten opzichte van sinterklaas en het Nederlandse slavernijverleden. De dikke rode lippen, het kroeshaar, de grote gouden oorringen en natuurlijk de zwarte huidskleur zouden van Zwarte Piet een ontoelaatbare belediging zijn voor donkere mensen. ‘Zwarte Piet is racisme’ wordt er geroepen, vaak verwijzend naar de slavernij, waarbij het maar de vraag is of de boe-roepers begrijpen dat ze daarmee voorstanders van Zwarte Piet degraderen tot een soort martelende slavendrijvers.

Erfenis van blank en zwart

Het Nederlandse slavernijverleden is een historisch feit, daar kan niemand omheen. Nederlanders handelden eeuwenlang in menselijke arbeid, net als tal van andere volken. Wat vaak voor het gemak vergeten wordt, is dat de Nederlandse slavenhandel niet een uitsluitend Nederlandse aangelegenheid was. Ook de Afrikanen zelf deden er van harte aan mee. Afrikaanse slavenhandelaren haalden slaven uit Dahomey, Angola en andere West-Afrikaanse landen en ruilden ze aan de kust tegen goederen uit de Republiek. De slaven werden naar Amerika getransporteerd waar ze weer geruild werden tegen tropische producten, die dan weer naar de Republiek vervoerd werden. Slavenhandel – en dus ook de slavernij – is dus een erfenis van blank en zwart.

De schepen van de slavenhandelaren voeren naar enkele plaatsen aan de West-Afrikaanse kust. De bemanning van die schepen kwamen zelden meer dan enkele honderden meters landinwaarts. Het waren Afrikanen die meededen aan de lucratieve handel in slaven. Zij immers plukten uit het Afrikaanse continent mannen vrouwen en kinderen om ze voor goed geld over te doen aan de blanke handelaren. Afrikanen zorgden voor de constante aanvoer van nieuw slavenbloed.

De schepen van de slavenhandelaren voeren naar enkele plaatsen aan de West-Afrikaanse kust. De bemanning van die schepen kwamen zelden meer dan enkele honderden meters landinwaarts. Het waren Afrikanen die meededen aan de lucratieve handel in slaven. Zij immers plukten uit het Afrikaanse continent mannen vrouwen en kinderen om ze voor goed geld over te doen aan de blanke handelaren. Afrikanen zorgden voor de constante aanvoer van nieuw slavenbloed. bron: betaalbaareten.nl

Zwarte piet: racistische verwijzing naar het Nederlandse slavernijverleden?

Er zijn verschillende verhalen over de oorsprong van zwarte piet in omloop. Volgens sommigen zouden het bevrijde slavenkinderen zijn, andere houden het erop dat de kleur van zwarte piet komt omdat zwarte piet zich door de schoorsteen heen wurmt tijdens het bezorgen van cadeautjes. De tegenstanders van zwarte piet roepen dat zwarte piet veel overeenkomsten vertoont met een zwarte slaaf. De huidskleur, de dikke rode lippen, de oorringen en het zwarte kroeshaar zouden daar het bewijs voor vormen.

In werkelijkheid heeft zwarte piet helemaal geen oorsprong in de slavernij. Na de reformatie is Sint Nicolaas in Nederland honderden jaren verbannen geweest uit het openbare leven. Het feest werd in huiselijke kring nog wel gevierd, maar tijdens die feestelijkheden had de sint geen metgezel. Hij deed alles alleen. Pas in 1850, als het Amsterdamse schoolhoofd Jan Schenkman het boekje Sint Nicolaas en zijn knecht publiceert, maakt Nederland kennis met een donker figuurtje dat de sint bijstaat. Ook verzint Schenkman de stoomboot, waarmee sinterklaas naar Nederland komt,net als een luchtballon. Daarnaast verandert Schenkman het karakter van Sinterklaas: waar de sint tot dan toe werd geportretteerd als een morsige oude man die er niet voor terugdeinsde om stoute kinderen eens een flink pak rammel te verkopen, tovert Schenkman de Sint om tot een deftige kindervriend.

Waarom Schenkman nu precies kiest voor een donkere helper is niet helemaal duidelijk. Wel is helder dat er geen racistische bedoelingen achter zitten.  Op een van de afbeeldingen in het boekje van Schenkman rijdt de knecht ook op een paard, net als sinterklaas. De sint doet zelf de cadeautjes in de schoorsteen. Van een ongelijkwaardige verhouding tussen sint en zijn knecht, laat staan een verwijzing naar slavernij,  lijkt geen sprake. Uit andere teksten van Schenkman blijkt ook nog eens dat hij niets van slavernij moest hebben. Daar komt bij dat hij was lid van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, die streefde naar afschaffing van slavernij.

jan_schenkman

Sint Nicolaas en zijn knecht, volledig gelijkwaardig weergegeven in het boekje van Jan Schenkman. Sint Nicolaas stopt zelf de zak met cadeautjes in de schoorsteen, terwijl zijn knecht te paard vanaf een ander dak toekijkt. Bron: Sint Nicolaas en zijn Knecht van Jan Schenkman, 1950

Veranderende traditie

Met de publicatie van zijn boekje zorgde Schenkman voor een revolutie. De statuur en het gedrag van sinterklaas had een totale verandering ondergaan en hij had er een helper bij gekregen. Maar bij die verandering bleef het niet. Na verloop van tijd kreeg die helper een vaste naam: zwarte piet. Het worden er ook meer: Sint kon al snel beschikken over een heel leger van Zwarte Pieten. In het begin van de twintigste eeuw kreeg zwarte piet een deel van de rol toebedeeld doe sinterklaas vroeger had, het corrigeren en straffen van stoute kinderen. Piet kon met zijn roe een flink pak rammel uitdelen en loste dat niks op, dan kon het kind zo mee in de lege zak, naar Spanje. Ook hadden de pieten een nogal dommig karakter, en was er een duidelijke hiërarchie: de sint was de baas.

sint_knecht

Het pedagogische aspect van Sint Nicolaas. In deze herdruk uit 1885 is de zwarte knecht uitgedost in kledij die wij vandaag de dag nog gebruiken. Dit in tegenstelling tot de uitdossing van de zwarte knecht in de eerste druk uit 1850. Bron: http://www.kb.nl/

Met name de laatste decennia is het uiterlijk, maar nog meer het gedrag en de hiërarchische positie van zwarte piet enorm veranderd. Piet is niet altijd meer gitzwart, maar steeds vaker donkerbruin. De dikke rode lippen en de oorringen worden steeds vaker weggelaten. Soms is er zelfs een experiment met een witte piet, zoals tijdens de intocht in Amsterdam, in 1968. Daarnaast is de rol van piet als boosaardige, domme boeman veranderd in die van een gezellige kindervriend die namens sinterklaas cadeautjes en snoep uitdeelt. De roe is al lang verleden tijd.  Daar waar sinterklaas in zekere zin wat afglijdt van deftige, alwetende heer naar een wat vergeetachtige grijsaard, worden de pieten bij elke sinterklaasintocht steeds meer neergezet als slimme organisatietalenten met ieder een eigen specialisme. De dagelijkse coördinatie van de ‘B.V. Sinterklaas’ ligt al jarenlang stevig in handen van de Hoofdpiet. Sinterklaas zelf heeft er geen omkijken meer naar en vervult meer en meer de rol van ceremoniële lintjesdoorknipper.

Sinterklaasintocht in Amsterdam in 1968, met zowel zwarte als blanke helpers. beeld ANP

Sinterklaasintocht in Amsterdam in 1968, met zowel zwarte als blanke helpers. beeld ANP

Zwarte Piet is racisme: doel bereikt?

Zwarte piet als racistisch bestempelen snijdt dus eigenlijk geen hout, als je naar de feiten kijkt. Maar waarom roept er dan toch een kleine groep dat het racistisch is? De groep voelt zich gekwetst door het stereotype beeld van zwarte piet en de gesuggereerde link met het slavernijverleden. Misschien zou hun standpunt anders worden als deze mensen zich in de geschiedenis van Zwarte Piet verdiepen en naar de feiten kijken. Maar er schuilt een diepere reden achter het protest: de anti-zwartepieten proberen op deze manier discriminatie en racisme in Nederland aan de kaak te stellen. Dat racisme en discriminatie nog altijd bestaan, valt niet te ontkennen. Sterker nog: het moet krachtig bestreden worden. De vraag is of dat doel bereikt wordt door Zwarte Piet gelijk te stellen aan racisme. De anti-zwartepieten noemen Zwarte Piet een racistisch figuurtje dat verwijst naar het Nederlandse slavernijverleden. Maar door Zwarte Piet weg te zetten als racistisch, is tegelijkertijd een grote groep Nederlanders die Zwarte Piet wel weten te waarderen eveneens weggezet als racistisch. En dat is onterecht.

De reacties zijn heftig: de pro-pieten voelen alsof de Nederlandse traditie van Zwarte Piet om zeep geholpen wordt door ‘zeurpieten’. Daarbij wordt vergeten dat het de gestage verandering van Zwarte Piet en sinterklaas bijna net zo traditioneel is als de traditie zelf. Inmiddels lijkt  de discussie vanuit beide kanten gekaapt door mensen die het hardst kunnen schreeuwen en het makkelijkst kunnen beledigen. De eerste vechtpartijen tussen voor- en tegenstanders hebben al plaatsgevonden. Dagelijks wordt er beledigd op internet. Het Goudse experiment met kaas-, clowns- en stroopwafelpieten oogst soms lof, maar nog veel meer kritiek. Mensen zijn de discussie meer dan zat. De actie om racisme en discriminatie via Zwarte Piet aan de kaak te stellen, is zijn doel volledig voorbij geschoten. Het effect lijkt eerder averechts te werken. Een gemiste kans.

Had het anders gekund? Natuurlijk, het Sinterklaasfeest is er flexibel genoeg voor. Zonder Zwarte Piet als racistisch te bestempelen had Sinterklaas deels begeleid kunnen worden door Spaanse soldaten, herauten of andere (fictieve) figuren. De Zwarte Pieten hadden ook paard kunnen rijden, zoals dat in het boekje van Jan Schenkman ook al voorkwam. Mogelijk zelfs gekleurde pieten. Want het verleden, maar ook het heden laat zien dat Sinterklaas zich kan laten begeleiden door een bont gezelschap.

krampus en sint

In midden-europa zijn er streken waar de sint begeleid wordt door Krampus, een soort duivel. bron: wikimedia commons



Erik Sweers

Erik Sweers studeerde van 1997 tot 2004 geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. Sinds 2008 is hij redacteur voor Historiën. Erik heeft in samenwerking met diverse uitgeverijen lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs gemaakt, zoals GeschiedenisNU en de geschiedenislesmethode Columbus.

More Posts - Website

Schrijf je in voor TOEN!