De terugkeer van het Jezus-mythicisme

Historicus Jona Lendering ageert tegen de falende publieksvoorlichting binnen de oudheidkunde. Aan de hand van de heropleving van het Jezus-mythicisme illustreert hij de problemen.Israël-Verdeeld-Jona-Lendering

Misschien heb je wel eens van de theorie gehoord: Jezus van Nazareth heeft nooit bestaan. De bronnen over zijn leven zijn te gering, te laat, te partijdig, te tegenstrijdig en bovendien ongeloofwaardig. Daarnaast vertoont zijn levensverhaal grote overeenkomsten met legendes over verschillende mythische figuren, wat doet vermoeden dat Jezus zelf ook een mythische figuur is. Als je van deze theorie hebt gehoord, is deze waarschijnlijk via het internet tot je gekomen: via websites als www.jesusneverexisted.com of de via het internet verspreide film Zeitgeist. Hoewel de theorie al sinds de negentiende eeuw weinig academische aanhangers meer heeft, gedijt deze op het internet en vindt deze daar een nieuw, eenentwintigste-eeuws publiek. Historicus Jona Lendering, die onlangs het boek Israël Verdeeld schreef over het jodendom rond het begin van onze jaartelling, greep zijn boekpresentatie, op 23 november 2014 in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden, aan om deze kwestie te belichten.

Het Jezus-mythicisme weerlegd

De argumenten van Jezus-mythicisten zijn vrij gemakkelijk te weerleggen, aldus Jona Lendering. Ten eerste het argument dat het bronmateriaal met betrekking tot Jezus te beperkt of te laat is. Dit is in feite geen argument, aangezien dit voor talloze andere historische figuren geldt. Zeker in een tijdvak als de oudheid heeft men vaak te maken met een gebrek aan contemporaine bronnen. Er zijn vele figuren uit de oudheid die slechter gedocumenteerd zijn dan Jezus, maar wiens historiciteit men nooit in twijfel trekt. Ten tweede het argument dat de bronnen met betrekking tot Jezus partijdig en onderling tegenstrijdig zijn. Ook dit geldt voor vrijwel alle historische bronnen. Bovendien zegt het niets over de kern van waarheid die in dergelijke bronnen kan zitten. Juist door onderling tegenstrijdige bronnen te vergelijken en hun ‘bias’ te achterhalen, kan men de werkelijke feiten distilleren, waaronder in het geval van Jezus het feit dat hij gekruisigd is. Tenslotte het idee dat het levensverhaal van Jezus grote overeenkomsten vertoont met dat van mythische figuren als Horus, Mithras of Krishna. Hoewel levensverhalen van belangrijke historische personen in de oudheid vaak gemodelleerd werden naar bepaalde verhaalpatronen en culturele ontleningen zeker plaatsvinden – de christelijke iconografie van Maria met kind is bijvoorbeeld direct afgeleid van de Egyptische iconografie van Isis met Horus – is dat geen reden om het bestaan van een historische Jezus te ontkennen. Bovendien is de Jezus die beschreven wordt in de evangeliën veel beter te verklaren als historische joodse wijsgeer, wonderwerker en Messiaspretendent – hier waren er in het eerste-eeuwse Palestina immers vele van – dan als heidense halfgod.

Slechte informatie verdrijft de goede

Na de argumenten voor het Jezus-mythicisme te hebben weerlegd, komt Jona Lendering aan bij waar het hem werkelijk om te doen is: de falende publieksvoorlichting binnen de oudheidkunde. De digitale revolutie heeft ervoor gezorgd dat eenieder met iedereen informatie kan delen. Op die manier is veel belangrijke kennis beschikbaar geworden, maar kunnen verkeerde ideeën zich ook makkelijker verspreiden. Dit laatste zou zo’n probleem niet zijn, als de verkeerde ideeën maar weerlegd kunnen worden met toegankelijke wetenschappelijke literatuur. Het probleem is dat het merendeel van de wetenschappelijke publicaties op betaalsites staat. Alleen de literatuur waarvan de auteursrechten zijn verlopen, i.e. de verouderde literatuur, is online beschikbaar. Ten tweede doen universiteiten en oudheidkundigen te weinig om hun kennis aan de man te brengen. De geïnteresseerde leek is nauwelijks op de hoogte van recente ontwikkelingen en nieuwe ontdekkingen binnen de oudheidstudies en kan nauwelijks toegankelijke boeken vinden over de onderwerpen waarin hij zich wil verdiepen. In zijn zoektocht naar kennis komt hij terecht op het internet, waar mensen met specifieke politieke, nationalistische, religieuze of antireligieuze agenda’s verouderde bronnen verspreiden die hun standpunt onderschrijven. Bij gebrek aan een goed onderbouwd weerwoord verdrijft de slechte informatie dan de goede. Dit is in het geval van het Jezus-mythicisme goed te zien, waar een verouderde en makkelijk weerlegbare theorie zich snel verspreidt, terwijl actueel en kwalitatief hoogstaand onderzoek naar de historische Jezus onderbelicht blijft.

Falende publieksvoorlichting

Volgens Jona Lendering schort het dus nogal aan de kwaliteit van de publieksvoorlichting in Nederland. In de oudheidkunde, maar ook in andere geesteswetenschappen. Er worden onvoldoende toegankelijke boeken geschreven of websites opgezet om nieuwe wetenschappelijke inzichten te populariseren. Hierdoor kan de indruk ontstaan dat er weinig interessants gebeurt aan de universiteiten en trekt men steeds vaker het nut van de geesteswetenschappen in twijfel. Dit heeft tot gevolg dat er snel op deze studies bezuinigd wordt en er weinig mensen buiten deze vakgebieden zijn die zich daar tegen uitspreken. Om te illustreren hoe het wel kan, refereert Jona Lendering aan de astronomie, een ander ‘nutteloos’ vakgebied dat desondanks erg populair is bij het grote publiek. De DWDD-colleges van Robbert Dijkgraaf worden goed bezocht en bekeken, series als Cosmos zijn nog altijd erg populair en de succesvolle landing van de Rosetta op een komeet is volop in het nieuws geweest. Astronomen weten blijkbaar wel hoe ze hun vakgebied moeten populariseren.

Goede voorlichting

Hoe moet het dan wel? Jona Lendering meent dat er bij een goede publieksvoorlichting drie stappen moeten worden gezegd. Ten eerste moeten geleerden de feiten presenteren. Wat zijn de beschikbare bronnen over Jezus? Wanneer, door wie en met welk doel zijn ze geschreven? Welke parallellen en ontleningen bestaan er nou werkelijk tussen Jezus en verschillende mythische figuren? Ten tweede dienen geleerden uit te leggen hoe ze tot hun conclusies komen. Een steeds groter deel van de bevolking is hoogopgeleid en de meeste mensen zijn niet meer bereid om wetenschappers op hun woord te geloven. Ze willen actief meedenken en durven geleerden steeds vaker tegen te spreken. Waarom kunnen we op basis van de bestaande bronnen concluderen dat Jezus heeft bestaan? Waarom is Jezus als wijze joodse wonderwerker geloofwaardiger dan Jezus als mythische figuur? Ten derde dienen geleerden zich te verdiepen in de redenen die geïnteresseerde leken hebben om de gevestigde wetenschap te wantrouwen. Creationisten, nationalisten, klimaatsceptici, anti-vaccinatie activisten; allemaal laten ze zich leiden door angst. Angst dat de reguliere wetenschap hun wereldbeeld onderuit wil halen of een verborgen agenda heeft. Dit is ook het geval bij Jezus-mythicisten, die vrijwel altijd sterke antireligieuze overtuigingen hebben. De website www.jesusneverexisted.com steekt haar antireligieuze boodschap in elk geval niet onder stoelen of banken. Wat is een betere manier om het christendom te ontkrachten, dan het bestaan van hun messias te ontkennen? Jona Lendering meent dat wetenschapsvoorlichters de taak hebben de angsten die bij aanhangers van dergelijke theorieën leven zoveel mogelijk weg te nemen. In het geval van het Jezus-mythicisme komt dat bijvoorbeeld neer op het uitleggen dat het erkennen van het bestaan van Jezus en zijn kruisiging nog geen sanctionering van het christendom is.

Overhandiging van het ‘eerste’ exemplaar

Na deze toespraak overhandigt Jona Lendering het symbolische eerste exemplaar van zijn boek Israël Verdeeld aan Joost van Kasteren, voorzitter van de Vereniging van Wetenschapsjournalisten in Nederland. Een symbolisch eerste exemplaar, aangezien de eerste druk ten tijde van de boekpresentatie al was uitverkocht. Van Kasteren prijst Lendering’s pogingen om zijn vakgebied te populariseren. De boekpresentatie was al enkele weken van te voren volgeboekt door journalisten en geïnteresseerde leken, wat maar weer duidelijk maakt dat de oudheid nog altijd populair is en hoezeer er behoefte is aan goede voorlichting over dit intrigerende vakgebied.

 

Tags

Schrijf je in voor TOEN!