De val van de Berlijnse Muur

Op 3 oktober 1990 wordt de voormalige Duitse Democratische Republiek, beter bekend als Oost-Duitsland, opgeheven door de hereniging met West-Duitsland. De val van de Berlijnse Muur, op 9 november 1989 luidt deze historische gebeurtenis in.

Bezettingsmachten

Duitsland en Berlijn, verdeeld in vier sectoren. Bron: Wikipedia

Duitsland en Berlijn, verdeeld in vier sectoren. Bron: Wikipedia

Na de Tweede Wereldoorlog werd Duitsland bezet door vier bezettingsmachten: de Amerikanen, de Britten, de Fransen en de Russen. De Russen bezetten Oost-Duitsland, de Amerikanen, Britten en de Fransen West-Duitsland. De Duitse hoofdstad Berlijn, die in Oost-Duitsland lag, werd eveneens verdeeld in vier sectoren: de Russen bezetten Oost-Berlijn en de geallieerden deelden West-Berlijn.

Groeiende tegenstellingen

Omdat de tegenstelling tussen het kapitalistische westen en het communistische oosten bleven groeien en omdat steeds meer Oost-Duitsers naar het westen vluchtten, werden twee belangrijke scheidingen opgetrokken. Op de grens tussen Oost- en West-Europa werd het IJzeren Gordijn gebouwd. Het bestond uit een brede strook met landmijnen, antitankgrachten, wachtposten en wachttorens, die ongecontroleerd verkeer tussen Oost- en West-Europa onmogelijk moest maken. In de voormalige Duitse hoofdstad Berlijn werd de Berlijnse Muur gebouwd. Die muur was in de ogen van het Oost-Duitse regime ook hard nodig, want miljoenen burgers, zowel Oost-Duitsers als andere Oost-Europeanen, waren al via West-Berlijn naar het westen gevlucht.

Een nieuw tijdperk breekt aan

Vanaf 1961 tot mei 1989 waren het IJzeren Gordijn en de Berlijnse Muur de visualisaties van de tegenstellingen tussen oost en west. Maar in mei 1989 gebeurde er iets opmerkelijks. In Hongarije werden aan de grens met Oostenrijk enkele grensposten geopend. Toen het nieuws van de kleine opening in het IJzeren Gordijn zich met grote snelheid verspreidde, trokken Europeanen uit diverse Oostbloklanden massaal naar Hongarije om daar de grens over te steken.

Al snel vielen er ook op andere plaatsen gaten in het IJzeren Gordijn. De posities van de communistische regimes in Oost-Europa werden onhoudbaar, omdat de bevolking nu de mogelijkheid had om te vluchten. Dat gold ook voor de DDR. Het regime had net het veertigjarig bestaan van de ‘socialistische heilstaat’ gevierd, maar moest met lede aanzien dat de veranderingen die plaatsvinden onafwendbaar waren.

 

De persconferentie van Günter Schabowski

Op 9 november 1989, aan het begin van de avond, hield de hoge Oost-Duitse partijleider Günter Schabowski een bijzondere persconferentie. Zo’n persconferentie was al een unicum: in de communistische landen was het hoogst ongebruikelijk dat politici vragen van journalisten beantwoordden, zonder dat van te voren was afgesproken welke vragen de journalisten moesten stellen en welke antwoorden de politici dan zouden moeten geven.

Op een vraag over de nieuwe reisregelingen voor DDR-burgers antwoordde Schabowski dat ‘we hebben besloten dat iedere DDR-burger de grens over mag.’ Toen een journalist daarop vroeg wanneer deze regeling in zou gaan, antwoordde Schabowski : ‘dat geldt – voor zover ik weet – ……vanaf nu.’.  Het was 18:57 uur.

Verwarring en spanning

Wat Schabowski met zijn antwoorden bedoelde, was niet meteen duidelijk. Was de grens echt open en kon iedereen vrij heen en weer reizen, of was het Oost-Duitsers toegestaan te emigreren?

Achteraf bleek dat de boodschap van Schabowski geheel juist was geweest. Alleen had de regeling een dag later in werking moeten treden. Oost-Duitse grenswachten hadden rond zeven uur die avond nog geen opdrachten gekregen om de grens open te gooien. Terwijl steeds meer burgers en media zich bij de Muur verzamelden, vroegen de grenswachten zich af wat ze moesten doen. Maar bevelen van hun commandanten kwamen er maar niet. Uiteindelijk nam de bevelhebber van de grenspost aan de Bornholmer Straße om 23:52 uur het besluit om de grens te openen. Daarna telefoneerde hij met commandanten van andere grensposten, die prompt hetzelfde deden. Massaal stroomden de DDR-burgers West-Berlijn in, waar ze door de West-Berlijners met applaus werden ontvangen. Vrienden en familie, maar ook totaal onbekenden viel elkaar in de armen. De DDR-burgers waren vrij!

Op weg naar hereniging

Burgers staan op de Berlijnse Muur, nadat de grens officieel is opengesteld. Bron: Wiikipedia.org

Burgers staan op de Berlijnse Muur, nadat de grens officieel is opengesteld. Bron: Wiikipedia.org

Na de omwenteling van november 1989, die door de Duitsers ‘Die Wende’ wordt genoemd, werd de weg naar hereniging snel ingezet. Daarbij moesten enkele problemen nog wel worden opgelost. Zo was het Russische leger nog steeds massaal aanwezig in Oost-Duitsland, was de wettige munt van Oost-Duitsland, de Ost-Mark, in een klap nauwelijks meer iets waard geworden en wilde Polen er zeker van zijn dat het nieuwe Duitsland geen aanspraak zou maken op voormalig Duitse gebieden die nu in Polen lagen. Al deze problemen werden opgelost: de Ost-Mark kon tegen een gunstige koers worden gewisseld, er kwamen geen territoriale aanspraken op voormalig Duits gebied in Polen en het Russische leger zou zich terugtrekken. Op 3 oktober 1990 waren West- en Oost-Duitsland officieel weer herenigd.

Literatuur:

Bouvy, Kim, Niemandsland (De Verbeelding 2002)

Brandsma, Margriet, Waar is de muur? (Conserve 2006)

Websites:

Europa 1989 – 2009: Aufbruch in ein neues Europa

Erik Sweers

Erik Sweers studeerde van 1997 tot 2004 geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. Sinds 2008 is hij redacteur voor Historiën. Erik heeft in samenwerking met diverse uitgeverijen lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs gemaakt, zoals GeschiedenisNU en de geschiedenislesmethode Columbus.

More Posts - Website

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!