De Val van de Muur en de creatie van het Europese Duitsland

Met de val van de Berlijnse Muur begint een nieuw en belangrijk hoofdstuk in de Duitse en Europese geschiedenis. Juul Bosch duikt in de geschiedenis van na de ‘Wende’.

berlijn_muur_balonnen

Om de val van de muur te herinneren, werden in 2014 lichtgevende balonnen langs de route van de Muur geplaatst. Op 9 november werden ze een voor een opgelaten. bron: visitgermany.de

Het was al jaren geleden. De tijd is snel voorbij gegaan, maar dit had geen invloed op mijn herinnering. Het is als de dag van gisteren toen ik op familiebezoek was in prachtige boerderij in de buurt van Sittard. Mijn oom vertelde over zijn bezoek aan Berlijn. Ik spitste mijn oren en hij sprak met lovende woorden over de veelzijdigheid van deze stad. Berlijn speelde dan niet zoals Rome eeuwenlang een grote rol op het wereldtoneel, maar in de afgelopen eeuw valt deze stad niet weg te denken uit de geschiedenis. Mijn oom gaf me opeens een heel smal doosje, waarin een steentje zat. Met verbazing keek ik hem aan en hij beantwoordde mijn blik met ‘ het is niet zomaar een steentje, het is een overblijfsel van de Berlijnse Muur’. Ik nam het souvenirtje mee en hechtte er weinig waarde aan. Ik had liever een boek gekregen over de nazi’s. Pas veel later zou ik erachter komen dat de Berlijnse Muur, opgericht in 1961 door de Sovjet-Unie en neergehaald in 1989, sporen heeft achtergelaten die niet meer uit te wissen zijn voor Duitsland, Europa en de rest van de wereld.

Op zondag 9 november is het precies 25 jaar geleden dat de Muur als obstakel tussen Oost en West als donderslag bij helderdere hemel verdween. In dit artikel zal niet de structuur, de geschiedenis van de Duitse Democratische Republiek (DDR) en Bondsrepubliek Duitsland (BRD) of de herinnering aan de Muur centraal staan. Daar is in dit artikel niet genoeg ruimte voor. Voor de politicoloog Fukayama was dit de definitieve overwinning van het liberale, kapitalistische model en voor anderen de overwinning van het Westen. De Val van de Berlijnse muur betekende in ieder geval een nieuw hoofdstuk in de Duitse en in de Europese geschiedenis. Op de Duitse en Europese geschiedenis zal ik in dit artikel verder op ingaan.

Onzichtbare schaduw

De Muur mag dan wel geschiedenis zijn, het laat nog altijd zijn onzichtbare schaduw achter. Het zou volgens de beroemde auteur Peter Schneider’ langer duren dat de Muur in de herinnering van mensen verdwijnt dan de Muur als bouwwerk zelf’. De euforie van 9 november 1989 maakte snel plaats voor een grote kater. De Val van de Muur resulteerde niet alleen in het weer vrij gaan en staan door heel Berlijn, maar vooral in het moeizaam proces van de eenwording van het grootste en machtigste land van Europa, Duitsland. In het begin van de jaren negentig waren de verwachtingen over een verenigd Duitsland hooggespannen. De Duitse Kanselier Helmut Kohl sprak bijvoorbeeld van opbloeiende landschappen in het voormalig DDR, de verslagen socialistische rivaal, die vanzelfsprekend de overwonnen liberale democratie en het kapitalisme van de BRD zou overnemen. De historicus Norman Davies omschreef West-Duitsland als een ‘economische reus en een politieke dwerg’. Er kon iets prachtigs uit een Verenigd Duitsland groeien.

Duitsland kent een bijzondere geschiedenis: natiestaat in 1871, wereldrijk onder Hitler, verdeeld tijdens de Koude Oorlog. In de laatste periode bestond Duitsland uit de DDR en BRD, aparte landen met verschillende tradities en politieke- en economische systemen. De mensen uit de DDR kenden het democratisch en het kapitalistisch systeem niet. Ze moesten zich aanpassen aan een nieuwe manier van het leven: geen Stasi meer, meer ongelijkheid, meer vrijheid, het overnemen van de D-Mark als munteenheid en een ruim aanbod van producten. Dit alles veranderde het leven van de voormalig inwoners van de DDR. Het zou een tijd duren voordat de gewenning zou optreden.

Kohl ziet kansen voor verenigd Duitsland

Helmut Kohl, de kanselier van de BRD, wist dat een verenigd Duitsland de potentie had om een machtig centrum in Centraal en West-Europa te worden. Hij beschikte over het vermogen om direct het momentum, de val van de Muur, te zien als een startschot voor de eenwording van Duitsland. Een Duits gevoel was nog ver weg. De economische erfenis van de DDR en de sociaal-culturele gevolgen van de totalitaire dictatuur drukten zwaar op het herenigingsproces. Jarenlang investeerde de Bondsrepubliek Duitsland 100 miljard Mark om hoge werkloosheid tegen te gaan, de privatisering van staatsbedrijven en privé eigendom te stimuleren en de levensstandaard in het voormalig DDR te verhogen.3 Het enthousiasme tijdens de Val van de Muur verdween door de economische zorgen als sneeuw voor de zon. Het beeld van de Duitse economische kolossus leek nog ver weg.

Naast de economische problematiek en de moeizame integratie speelde de omgang met de eigen geschiedenis Duitsland grote parten. Het grimmig symbool van de DDR als gevangenisstaat was op 9 november 1989 eindelijk voorbij en dat betekende een nieuw hoofdstuk voor de Duitse geschiedenis. Wat moest er gebeuren met de slachtoffers die de Muur probeerden te ontlopen en het met de dood moesten bekopen? Wie was verantwoordelijk voor hun dood? Verdiende de overblijfselen van Muur nog aandacht of moest men vooruit gaan en het verleden laten rusten? Deze vragen borrelden op en de pas geboren Duitse Bondsrepubliek had moeite om deze vragen te beantwoorden. De turbulente geschiedenis van Duitsland en vooral haar kwalijke en schadelijke rol in de Wereldoorlogen zat nog vers in het geheugen van de buurlanden. Niet alleen voor Duitsland was de val van de Muur van belang, maar voor heel Europa. De kaart van Europa was plotseling weer drastisch veranderd, een verenigd Duitsland en een Sovjet-Unie die uiteenviel in verschillende staten. Nieuwe tijden zouden er aan komen en de Duitse Kwestie verrees weer uit zijn as.

Duitsland in Europa

Historicus Peter Alter beschrijft in zijn boek The German Question and Europe hoe Duitsland al sinds de creatie als natiestaat door Otto van Bismarck in 1871 tot vandaag de dag een probleem heeft met het vinden van zijn plaats/positie in Europa. Met 81 miljoen inwoners en de sterkste economie zijn ze de machtigste staat in de EU. Ze worstelt met deze positie vanwege haar kwalijke rol in beide Wereldoorlogen en de ideologische verdeling van de natie ten tijde van de Koude Oorlog. De Duitse Kwestie is dus cruciaal in de machtsbalans van Europa. De Duitse kwestie gaat vooral over veiligheid: een stabiele positie van Duitsland is nodig om de rust te houden in Europa. Dit hoort niet in strijd te zijn met politieke ambities van Duitsland en haar belangen. Deze spanning domineerde de agenda van Europa in de afgelopen eeuw. Voor de Val van de Muur was het even rustig. De plotselinge Val van de Muur leidde tot een nieuw hoofdstuk in de Duitse Kwestie. Het idee van Duitsland als een natiestaat werd vanwege haar omstreden erfenis dus niet door iedereen met gejuich ontvangen. Duitsland was namelijk in staat om haar demografische en economische kaart te spelen en deze uitbuiten en dat zou weer kunnen resulteren in een nieuwe periode van militaire hegemonie. De Franse en Engelse regering waren zich bewust van dit feit en probeerden daarom een hereniging tegen te houden. De precieze gang van zaken valt niet helemaal meer te reconstrueren. De Duitse Kwestie was weer tot leven gekomen. De Engelse premier Margareth Thatcher zag Duitsland als een ‘historische, gevaarlijke kracht’. Ze wist nog hoe Engeland op de rand van de afgrond was gebracht door Nazi-Duitsland. De Duitse Republiek kon zich niet ontdoen van haar geschiedenis, hoe ze het wendt of keert. Duitsland moet zich bewust zijn van haar politieke beperkingen door haar annexaties en hegemonie uit het verleden en van de gevoeligheden bij de naaste buren. De talentvolle Helmut Kohl besefte gelukkig dat de omgang van de toekomstig Bondsrepubliek Duitsland met het pijnlijk, fascinerend en wrang verleden bepalend zou zijn voor het handelen in het heden.

bezettingszones

De naoorlogse bezettingszones van Duitsland. bron: wikimedia commons

 

Toestemming bezettingsmachten

Om één te worden, had allereerst Duitsland toestemming nodig van de vier bezettingsmachten: Frankrijk, Engeland, Amerika en Rusland. Vooral de eerste twee toonden hun scepsis bij het idee van een verenigd Duitsland. De Franse premier François Mitterand zag echter de hereniging van het land, in tegenstelling tot Margareth Thatcher, als onvermijdelijk. Beiden hadden als leider van hun land nare herinneringen overgehouden aan de rol van Duitsland tijdens de Wereldoorlogen Op het eerste gezicht wilden Frankrijk en Engeland de status quo handhaven. Een verdeeld Duitsland was een stuk minder gevaarlijk en machtig dan een verenigd Duitsland. Frankrijk en Engeland waren hun status als wereldmacht kwijtgeraakt door Duitsland. Alhoewel hun positie in de wereld was afgezwakt deed hun stem er wel toe in het proces van Duitse eenwording. De pragmatische Mitterand bedacht een oplossing op de nieuwe Duitse kwestie: Europa moest niet Duits worden, maar Duitsland Europees. Op deze manier kon het nationalisme en het land in toom gehouden worden. De Franse premier overtuigde zijn Engelstalige collega Margareth Thatcher, van het plan en samen besloten ze het plan voor te leggen. Ze stemden in met Kohl’s plannen tot eenwording, maar daar stond als prijs tegenover dat Duitsland een grotere rol moest spelen in het proces van Europese integratie en in de EEG.6 Duitsland mocht zijn pad naar eenwording vervolgen, zolang ze niet terugkeerde tot haar ouderwetse Centraal-Europese prioriteiten. In 1990 had kanselier Kohl, geen problemen met het idee van Mitterand. Hij had vrede met de Duitse vergaande integratie in de EEG. Ze moesten echter ook nog hun sterke D-Mark vervangen voor een gemeenschappelijke Europese munt: de Euro. Kohl koos eieren voor zijn geld en dat zou leiden tot de Duitse eenwording en het verdrag van Maastricht in 1992.

Economische dominantie

 

Duitsland domineert vandaag de dag de Europese economie, is de belangrijkste handelspartner binnen de EU, tweederde van de EU’s inkomen is afkomstig van de Federale Republiek en desondanks behoren ze tot een van de meest toegewijde leden van de EU. De overeenkomst tussen Mitterand en Kohl is tot nu toe geslaagd te noemen: de vrede en veiligheid overheersen in Centraal-Europa. De Europeanisering van de Duitse kwestie heeft geleid tot een economische en politieke reus die zijn rol kent in de EU. Van een militaire hegemonie is geen sprake, maar Duitsland houdt door haar economische kracht een stevige vinger in het reilen en zeilen van Europa.

Mitterand en Thatcher waren door de Val van de Muur bang voor een herhaling van geschiedenis. Ze gebruikten de geschiedenis van Duitsland als argument om hun visie te verdedigen inzake van de Duitse eenwording en het tijdelijk oplossen van de Duitse Kwestie. Uit de assen van Auschwitz bouwden de grote mogendheden het idee van een nieuw Europa op en daar speelde het land die grotendeels verantwoordelijk hiervoor werd gehouden een hoofdrol. Het verleden van Europa geeft op deze manier betekenis en een moreel hoofddoel aan de EU. Zolang men maar de EU ziet als een antwoord op geschiedenis, maar niet als vervanging.

Duitsland is zich zeer bewust van haar geschiedenis. De Duitsers zijn zeer kritisch op hun geschiedenis en proberen er van te leren. Duitsland kan niet alleen stilstaan bij het verleden. Het hoort ook door te gaan, zonder het verleden te vergeten. Nu de DDR en de BRD met elkaar zijn samengesmolten tot een Verenigd Duitsland en hun plek verzekerd is in het Europees kader, kunnen ze aankomende zondag stilstaan bij de Val van de Muur. Duitsland herinnert aankomende dagen de Val van de Muur met de wetenschap dat de totstandkoming van de natie versnelt werd door het afbreken van de Muur als obstakel en dat ze zo op een vreedzame manier een belangrijke plaats hebben ingenomen in het hedendaagse Europa en de EU.

Bibliografie

Alter, P, The German Question and Europe: A history , Bloomsbury(2009)
Caljé, P.A.J, Hollander Den, C, De nieuwste geschiedenis, Spectrum(2008)
Davies, N, Europe: a history, Harper(1998),
Judt, T, Postwar: A history of Europe since 1945, Penguin(2005)
Major, P, Behind the Berlin Wall, East Germany and the frontiers of power, Oxford University Press(2010)