De geschiedenis van de VVD

In het Historisch Nieuwsblad van september 2010 staat een stuk over de VVD. Wie de geschiedenis van de VVD bestudeert, komt tot de conclusie dat de stichting van deze partij helemaal niet democratisch is gegaan. Wat is er eigenlijk gebeurd? We hebben een VVD-er als ministerpresident: Rutte. Mark Rutte stond gezellig met Wilders en Verhagen achter de microfoon of op een foto in de krant, of ze stonden gezellig te keuvelen in het nieuws. Iedereen zal het gevoel herkennen dat er toch iets niet klopt. Mark Rutte zou in drie weken wel even een kabinet in elkaar knallen. Dat kan toch helemaal niet? Kent Rutte de regels niet? Wat weet hij eigenlijk van de staatsinrichting van de Nederlandse democratie? Kent hij zijn partij wel? 

Mark Rutte

Bron: www.tweedekamerblog.nl

Wie is Mark Rutte?

Geboren in 1967 uit een Hervormd gezin met zeven kinderen. Rutte is een begaafd pianist, maar besloot geschiedenis te gaan studeren in Leiden. Hij studeerde in 1992 af en ging werken bij Unilever, waarbinnen hij carrière heeft gemaakt, bij verschillende maatschappijen die onder deze gigant vallen. Van 1988-1991 was hij voorzitter van de jeugdafdeling van de VVD. Zijn politieke loopbaan is kort en krachtig, zijn politieke doorbraak kwam tijdens de gemeenteraadsverkiezingen in 2006, toen hij bekendmaakte kandidaatslijsttrekker te zijn. Toen 51 % van de VVD achterban voor hem koos in plaats van voor Verdonk, stond hij nummer een op de lijst. De rest is -kort gezegd- geschiedenis.

Uit het artikel in Historisch Nieuwsblad van afgelopen september blijkt dat de VVD eigenlijk niet zoveel met democratische besluitvorming heeft. De oprichting van de partij is in ieder geval niet zo democratisch gelopen. Wie weet tegenwoordig nog dat de VVD een afsplitsing is van de PvdA? Een feit waar ze op het moment zelf niet graag aan herinnerd worden. 

Wat er aan de VVD vooraf ging 

In de tweede helft van de negentiende eeuw werd de politiek gedomineerd door de liberalen. Dit was een luxepositie en door die dominantie had deze groep eigenlijk nooit goed geleerd zich te organiseren of na te denken over de beginselen van de partij. Thorbecke was de grote kracht achter die politieke dominantie. 

Bron: www.wikipedia.nl

Thorbecke geschilderd door Heinrich Neumann.

Wie was Thorbecke?  

Johan Rudolph Thorbecke werd geboren in Zwolle op 14 januari 1798 en stierf in Den Haag op 4 juni 1872. Hij had Duitse familie op wie de familie in Zwolle ook steunde. Thorbecke ging letteren studeren in Leiden en promoveerde ook. Daarna vertrok hij als docent naar Duitsland, waar hij in aanraking zou komen met het filosofische idealisme. Door geldgebrek keerde hij terug naar de Nederlanden, waar hij in Gent (België was nog niet afgescheiden) buitengewoon hoogleraar werd. Toen de Belgische opstand uitbrak, in 1830 kwam hij naar Nederland, waar hij in Leiden diplomatie en moderne geschiedenis onderwees. Hij kwam onder andere colleges geven over de grondwet en in 1844 nam hij met een groep vrienden-geestverwanten (de Negenmannen) het initiatief tot het wijzigen van de grondwet. Voordat Thorbecke minister werd bekleedde hij een reeks politieke functies. Een door de wol geverfde politicus. Hij voerde de rechtstreekse verkiezingen, ministeriële verantwoordelijkheid en open vergaderingen (geen geheime bijeenkomsten van gemeenteraden meer) in. 

Thorbecke zelf was niet bezig met een politieke ideologie, hij was van mening dat parlementsleden het landsbelang voorop moesten stellen. Wanneer je uitging van het algemenen belang, was partijvorming niet nodig. De liberalen hebben zich pas later beziggehouden met partijvorming. 

Nadat de socialisten en de christelijke groeperingen partijen hadden opgericht, gingen de liberalen schoorvoetend overstag. Vooruit, de Liberale Unie (LU) dan maar. In 1885 was de stichting een feit. Zestien jaar later, in 1901 scheidden de vrijzinnige liberalen zich af, en richtten de Vrijzinnig Democratische Bond op (VDB). Waarom een afscheiding? Ze waren het niet eens met de LU over het kiesrechtstandpunt. Verder vond de VDB de LU oubollig en star. Zelf wedijverden zij, met name na de Eerste Wereldoorlog, voor nationale ontwapening. 

In het Interbellum sloot de VDB zich aan bij het harde crisisbeleid van Colijn. Een prominent was P.J.Oud, die harde maatregelen met betrekking tot werkloosheidsuitkeringen uitvoerde. 

Oud op wat jongere leeftijd

Bron: www.inghist.nl

Wie was P.J.Oud?  

Pieter Jacobus Oud, geboren in Purmerend op 5 december 1886 en overleden in Amsterdam op 12 augustus 1968. Een vader als handelaar in tabak, wijn en effecten. Hij was enig kind, rondde de HBS af, vervolgde zijn schoolloopbaan met een studie notariaat en was hierna belastingontvanger bij het Ministerie van Financiën. In 1912 deed hij staatsexamen in de rechtenstudie, in 1917 promoveerde hij. In zijn jeugd was hij al geïnteresseerd in de politiek en sloot hij zich aan bij de Bond Vrijzinnige Propagandavereenigingen, waar hij in 1908 penningmeester van werd. In 1918 sloot hij zich aan bij de VDB, in 1918 was hij lid van het hoofdbestuur en in 1919 schopte hij het tot secretaris. Het ging snel met Oud, want hij werd woordvoerder van de partij. In 1917 werd hij (toen nog getrapt) gekozen als lid van de Tweede Kamer. 

Zowel de conservatieve als de vrijzinnige liberalen bezaten geen organisatorisch talent. Beide partijen hingen als los zand aan elkaar. Vijf van die losse groepjes gingen in 1921 samenwerken. Ze noemden zich de Vrijheidsbond. Later heette dit de Liberale Staatspartij (LSP); conservatief, nationalistisch en zeer koningsgezind. Door de concurrentie met de NSB van Mussert, zat de partij in 1937 niet meer in de regering. De LSP kreeg op een gegeven moment wel een frisser imago, terwijl de VDB wat stoffig overkwam. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak waren het twee partijen. Beiden deden het prima in de oorlog, werkten niet mee met de Duitsers, maar bij de VDB was er minder openlijk verzet tegen de bezetter, terwijl de fractieleider van de LSP, dhr Telders, omkwam in Bergen Belsen. 

Telders

Bron: www.inghist.nl

Wie was Telders?  

Ben Telders, geboren 19 maart 1903 en tragisch gestorven in Bergen Belsen op 6 april 1945. Studeerde rechten in Leiden. Kwam fel in verzet tegen de anti-Joodse maatregelen van de Duitse bezetter. Dit kostte hem de kop. Hij werd in 1940 gevangengenomen, zat gegijzeld in vele gevangenissen en werd uiteindelijk in 1945 op transport gesteld naar Bergen Belsen. Hij raakte vanaf 1938 betrokken bij de Nederlandse politiek. Op 35-jarige leeftijd werd hij voorzitter van de Liberale Staatspartij. 

Na de oorlog waren er in de LSP voorstanders voor een radicale vernieuwing. Deze wind waaide wel bij meerdere partijen in het land. Bij de VDB waren ze klaar met het conservatisme. Deze vernieuwers vormden een radicale meerderheid. Radicale vernieuwers kwamen uit alle politieke gelederen. In februari 1946 fuseerden deze VDB’ers met de SDAP, de Christelijk Democratische Unie, de katholieke Christofoorgroep en de Nederlandse Volksbeweging (tijdens de oorlog ontstaan tot de PvdA). Fractievoorzitter Joekes was voorstander van deze fusie, maar Oud had zo zijn twijfels. Hij wilde niet dat de oude SDAP’ers zouden overheersen. Daar tegenover waren er ook genoeg leden die Oud met argusogen bekeken, hij was immers degene die het harde crisisbeleid van Colijn vol overgave gesteund had. Dat waren ze nog niet vergeten. 

Wie was Joekes?

Dolf Joekes

Bron: www.inghist.nl

Adolf Marcus Joekes (geboren in Indië in 1885 en overleden in 1962) heeft in Zwolle op het gymnasium gezeten. Studeerde rechten en staatswetenschap in Leiden. Hij promoveerde en kwam in 1925 in de Tweede Kamer. Hij was tijdens het kabinet Colijn fractievoorzitter van de VDB. Na de oorlog was hij aangesloten bij de PvdA. Hij was een gematigd voorstander voor een zelfstandig Indië. Tijdens Drees was hij minister van Sociale Zaken. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak kondigde hij af dat hij niet voor de Duitsers wilde werken en legde zijn functies neer. Hij werd gevangengezet in Sint Michielsgestel, waar hij met politieke geestverwanten over de politiek van het na-oorlogse Nederland kon praten. Hij was de maker van de wet op de ondernemingsraden. Tot 1960 was hij lid van de Tweede Kamer. Men kende hem als een innemende gentleman. Oud gaf tenslotte toe en werd als vrijzinnig liberaal lid van de PvdA. De LSP leed door de dood van hun leider Telders een kwijnend bestaan. Er was echter een iemand die in beweging kwam en die een fusie met de VDB onderzocht: dhr. H.A. Korthals. Uit angst voor het conservatisme wilde niemand van die fusie weten. De pogingen mislukten jammerlijk.

Wie was Korthals?  
 

Bron: Wikipedia.com

Henk Albertus Korthals, geboren in Dordrecht op 3 juli 1911 en maakte deel uit van de enquêtecommissie die het regeringsbeleid tijdens de oorlogsjaren onderzocht. Hij was redacteur bij het NRC, ook toen deze krant nog in de illegaliteit zat. In Dordrecht bracht hij zijn jeugd door, in Rotterdam volgt hij HBS-B. Na de oorlog maakte hij politieke carrière. De site www.parlement.com schrijft over Korthals dat het een Europeaan was in hart en nieren.A.H.Korthals stierf op 3 november 1976.

Korthals verzon een list. Hoe ging hij te werk? Omdat het conservatisme van de LSP veel kiezers zou afschrikken, wilde hij een nieuwe partij oprichten. Hiervoor had hij geld nodig. Hij nam contact op met een oud vriendje van hem, dhr. D.U. Stikker. Stikker was een rijk. Hij leende twee ton aan Korthals en de PvdV werd opgericht; de Partij voor de Vrijheid. Deze PvdV werd geleid door, of Korthals nou wilde of niet, Stikker; de betaler bepaalt. Het was 23 maart 1946. 

Wie was D.U.Stikker?

Dirk Uipko Stikker

bron: www.parlement.com

Stikker, Dirk Uipko, was een zoon van een Groningse herenboer, geboren te Winschoten op 5 februari 1897. Hij stond bekend als zakelijk, nuchter en als een partijloze liberaal. Hij doorliep het gymnasium en studeerde Nederlands recht, publiekrecht in Groningen. Na zijn studie ging hij aan de slag bij een bank en werd in 1948 directeur van de Heineken brouwerij. De zakenman had vele contacten en netwerken en kwam na zijn bierbrouwersperiode in de Eerste Kamer terecht.  Hij stierf op 23 december 1979 te Wassenaar, waar hij toen woonde. De man heeft altijd een zwakke gezondheid gehad.

Terug naar de PvdA, waar Oud maar moeilijk zijn draai kon vinden. De communisten deden het goed na de oorlog, en ook binnen de PvdA stevende men af op een linksere koers. Oud (altijd nog liberaal) wilde hier niets van weten en in 1947 zegde hij zijn lidmaatschap bij de PvdA op. Maar hij zat niet stil. Hij bereidde zich voor op een grondvesting van een andere partij. Om hiertoe te komen riep hij een comité in het leven ter voorbereiding van een democratisch volkspartij. Het leek heel wat, maar van de 10.000 leden van de VDB waren er slechts enkele honderden die het eens waren met Oud. Geen democratische meerderheid dus. Oud begon achter de scherm te praten met Stikker, die ook niet meer lekker in zijn vel zat, omdat hij meer gehoopt had van de PvdV. Beide heren, een zoon van een herenboer en een zoon van een effecten en tabakshandelaar, gingen met elkaar in gesprek. 

Wat vloeide uit deze gesprekken voort? Beide heren waren het er over eens dat er een nieuwe partij moest ontstaan, onder een nieuwe naam. Toetreden tot de een, of de andere partij zou van beide kanten verlies van aanhang betekenen. Stikker zag op tegen het oprichten van een nieuwe organisatie, hij wilde bovendien niemand van de conservatieve aanhang verliezen. Oud wenste juist dat de nieuwe partij de aanhang van de ouderwetse VDB’ers, de ouderwetse liberalen, zou afschrikken. Een patstelling. 

Toen gebeurde er iets geks, eigenlijk een soort paleisrevolutie. De besprekingen van Stikker en Oud resulteerden in een nieuw programma en een nieuwe naam. Stikker zou zowel het nieuwe program als de nieuwe naam aannemen, en Oud zou dan met zijn aanhang toetreden tot deze nieuwe partij. Dit plannetje moest wel snel uitgevoerd worden, want de verkiezingen zouden al snel plaatsvinden (het was 1948). Er was tot dit moment nog geen lid van de aanhang geraadpleegd of om democratische inbreng gevraagd. Oud ging aan de slag. Hij sneed, uit eigen initiatief, zijn eigen partijprogramma toe op de PvdV. De oud PvdA’er bedacht dat overheidsingrijpen op het terrein van economische zaken sterk ingekort moest worden. (In de VDB was men voor het ingrijpen van de overheid in de economie). Oud was in principe anti-klerikaal, maar nu schuwde hij de Christenen niet. Ineens bleek hij bereid om het Christendom te beschouwen als basis voor de Nederlandse samenleving. Hij nam dit standpunt ook om in het nieuwe partijprogram. Het partijprogramma was af. Zonder de achterban te informeren, zonder inspraak van de leden van de partij. 

De naam was, zoals eerder geschreven, ook al bedacht: Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD). Toen de naam bekend werd gemaakt viel deze slecht bij de aanhang. Het deed veel mensen denken aan de nazi-ideologie (de oorlog was nog maar net afgelopen). Het weerwoord van Oud was, dat hij met deze naam wilde aangeven dat het algemeen landsbelang voorop werd gesteld. Op 24 januari 1948, twee weken voor de verkiezingen was de nieuwe partij met het programma van Oud een feit, zonder inspraak van de leden of achterban. Stikker, die ooit twee ton geleend had, was overrompeld en had het maar te slikken. De liberalen kregen het programma door de strot gedouwd, en kozen tegen beter weten in voor het program. 

Oud was de grote overwinnaar. Op gehaaide wijze wist hij het programma op te stellen, werd hij lijsttrekker en fractievoorzitter, hoewel hij slechts over enkele honderden aanhangers beschikte onder de meer dan inmiddels 20.000 PvdV leden. Stikker viel veel te verwijten, hij gaf immers Oud veel te veel ruimte. Maar omdat de verkiezingen voor de deur stonden, had men klaarblijkelijk haast en kon Oud onder dit mom zijn gang gaan. Op het congres van de PvdV werd de nieuwe naam, de VVD aangenomen. Het kon niet anders, met Stikker als voorzitter, maar dat duurde niet lang. Nog geen half jaar later, voor de zomer van 1948 droeg hij de voorzittershamer over aan Oud. 

Tot 1963 was Oud de onaantastbare leider. Toen nam hij afscheid. De VDB wordt vaak gezien als enige voorloper van de VVD, maar het tegendeel is waar, de VVD is een voortzetting van de PvdV. Zonder democratische inbreng zijn er Christelijke elementen en stokpaardjes van Oud ingestopt. En niet te vergeten, de vrijzinnig liberaal Oud was ooit lid van de PvdA. 

Bronnen 

Bron:  Hartmans, R. Historisch Nieuwsblad ‘De coup van Pieter Oud’ september 2010 (43-48). 

Herkomst van de afbeeldingen: Stikker en Korthals:  www.parlement.com. Overige afbeeldingen: www.inghist.nl 

Meer lezen? 

Klijnsma, M.H. Om de democratie (2005); Vonhoff, H.J.L. Liberalen onder een dak (1995); List, G. van der Zestig jaar VVD (dissertatie).

1 Reactie op De geschiedenis van de VVD

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!