De zaak Oldenbarnevelt, Val, proces en executie

De zaak Oldenbarnevelt blijft ook na vier honderd jaar boeien. Wilfried Uitterhoeve brengt de val, het proces en de executie van een van de grondleggers van de Republiek levendig in beeld.

Toen in 1609 een bestand werd bereikt in de oorlog tegen Spanje, brak er geen periode van rust aan. De tegenstellingen in de samenleving in de Republiek kwamen juist aan het licht. Als iets dat duidelijk maakt, is dat het conflict tussen landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt en stadhouder Maurits.

De politicus op leeftijd en de jeugdige maar bedachtzame militair hadden de Republiek staande weten te houden in de strijd. De eendracht tussen de twee begon tijdens de bestandsjaren echter langzaam maar zeker scheuren te vertonen en eindigde zelfs in openlijke tweespalt. Van Oldenbarnevelt werd gevangengenomen en na een politiek proces werd hij veroordeeld tot de dood door executie.

In De zaak Oldenbarnevelt, Val, proces en executie beschrijft historicus Wilfried Uitterhoeve de gang van zaken in de roerige jaren 1618-1619.

Politieke dominantie

In de eerste twee hoofdstukken schetst hij de enorme verdiensten van de staatsman en de samenwerking met Willem van Oranje en met diens zoon Maurits. Hij domineerde, als landsadvocaat van Holland, de politieke arena in de Noordelijke Nederlanden.

‘Geliefd maakte zijn in alles dominante positie hem niet – ook al niet omdat Oldenbarnevelt een niet erg warme persoonlijkheid was en tegenover tegenstanders uitgesproken wraakzuchtig was. Gerespecteerd was hij wel, met zijn doorzicht, zijn overzicht, zijn energie, zijn snelheid van werken en zijn fenomenale geheugen.’

De auteur maakt duidelijk dat de verwijdering tussen de stadhouder en de politicus op meerdere terreinen plaatsvond; op politiek, staatsrechtelijk en persoonlijk vlak.

Remonstranten en contraremonstranten

Het was een theologisch geschil dat een verdere wig dreef tussen de mannen. Geen twist heeft de zeventiende-eeuwse gemoederen namelijk zo beziggehouden als die tussen twee groepen gereformeerden, de remonstranten en contraremonstranten. Deze groeperingen hadden zich respectievelijk geschaard achter Jacobus Arminius en Franciscus Gomarus, beiden hoogleraar theologie aan de Leidse universiteit. De kern van hun geschil betrof de goddelijke uitverkiezing van de mens voor het eeuwig leven waar Arminius de mens enige vrije wil toedichtte in tegenstelling tot zijn tegenstrever Gomarus.

Scheurmakers

Van Oldenbarnevelt was weliswaar geen arminiaan, maar stond wel een publieke kerk voor waar er ruimte was voor ruimere opvattingen. Vooral in Hollandse steden liepen de spanningen hoog op. Maurits koos openlijk partij toen hij met een groot gevolg de contra-remonstrantse dienst bijwoonde in een Haagse ‘scheurkerk’. Hij maakte ook met het nodige militaire machtsvertoon een einde aan de dienst van de waardgelders, troepen die door stedelijke overheden werden ingehuurd om de rust te bewaken, een maatregel die door Van Oldenbarnevelt mogelijk was gemaakt.

Executie

Ondanks dat toenadering tot de stadhouder niets opleverde, gaf Van Oldenbarnevelt toch uiting van verbazing toen hij op 29 augustus 1618 werd gearresteerd op het Binnenhof, waar hij tot op de dag van zijn executie zou blijven.

Gelardeerd met eigentijdse bronnen brengt Uitterhoeve in hoofdstuk 4 t/m 8 de nederlaag en gevangenschap, het proces en vonnis en de laatste uren van Van Oldenbarnevelt levendig in beeld. De verhoren vielen de 72-jarige politicus natuurlijk zwaar maar tijdens zijn verweer tegen de aantijgingen bleek hij nog scherp en standvastig. Hij weigerde Maurits om genade te smeken. Met opgeheven hoofd liep hij op 13 mei 1619 het schavot op waarna de beul zijn werk kon doen.

‘Daer leyd de grijse kop, ’s Lands wtgedient gesagh.’

Ondoorgrondelijk

In het laatste hoofdstuk beschouwt Van Uitterhoeve de gang van zaken. Hij refereert daar ook aan een interessant punt waardoor de zaak Van Oldenbarnevelt boeiend blijft, ook vierhonderd jaar na het gebeuren; de drijfveren van de politicus kunnen grotendeels uit de bronnen worden opgemaakt, maar Maurits blijft ondoorgrondelijk.

De vormgeving van het boek is prima verzorgd. De afbeeldingen zijn scherp en veelal paginagroot. De eenduidige plaatsing op de linker pagina zorgt voor een rustige bladspiegel. De citaten zijn duidelijk herkenbaar aangezien deze vetgedrukt is en iets inspringt.

Uitterhoeve, W.,

De zaak Oldenbarnevelt, Val, proces en executie

(Nijmegen 2019)

ISBN 978 94 6004 411 3, € 23,50, 208 pag.

Uitgeverij Vantilt

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!