Democratie

Het is vandaag 15 september, de Internationale Dag van de Democratie, door de VN in 2007 uitgeroepen.

In veel gemeentes is het afgelopen weekend gevierd met allerlei activiteiten. Maar officieel is het dus vandaag de Dag van de Democratie. Athene staat bekend als de geboorteplaats van de democratie. Maar Nederland, net als bijna alle democratieën tegenwoordig, kent een systeem van representatieve democratie, dit in tegenstelling tot het klassieke Griekse systeem van directe democratie. Hoe zat dat systeem in elkaar?

Sociale structuren

De periode waar we het over hebben is de Klassieke tijd, de 5e en 4e eeuw, waarin Athene op haar hoogtepunt was. Zowel sociaal-economisch, als militair, als cultureel en intellectueel. Het is de tijd van de filosofen Socrates, Plato en Aristoteles, van de redenaars Isaeus en Demosthenes en van de dichters Aristophanes, Euripides en Sophokles.

De samenleving kent een aantal scheidslijnen die ik kort de revue wil laten passeren. De belangrijkste scheiding is die tussen vrije mensen en slaven. Binnen de groep vrije mensen bestaat nog de scheiding tussen vrijgeboren en vrijgelaten. Een slaaf was een bezield eigendom van de eigenaar en op basis van zijn arbeid kon hij een riant leven hebben of een ronduit belabberd bestaan. Zijn eigenaar kan hem vrijlaten, hij kan zich ook vrijkopen. Hoe dan ook, slaaf of vrijgelaten, ze zullen nooit dezelfde status bereiken als een vrijgeborene. Een tweede scheiding is die tussen burger en niet burger. Het burgerschap in Klassiek Athene was alleen voorbehouden voor hen die geboren zijn uit een wettelijk huwelijk tussen twee Atheense burgers en die door de vader zijn erkend als zijn kind.

Het burgerschap gaf een aantal rechten die van groot belang waren in Athene. Het gaf recht op grondbezit, op erfrecht van Atheense burgers, uitdelingen van geld of graan van overheidswege, religieuze functies en meedoen aan religieuze festivals. Voor mannelijke burgers van volwassen leeftijd kwam daar nog iets anders bij. Namelijk het politieke burgerschap. Een volwassen, mannelijke burger had politieke mogelijkheden, mocht optreden als jurylid binnen de rechtbank en kon het woord voeren in een rechtszaak tussen burgers. Maar, een burger kon zijn recht op politieke participatie verliezen als straf voor bepaalde misdaden. Bijvoorbeeld het hebben van een schuld aan de samenleving, prostitutie, het mishandelen of verwaarlozen van zijn ouders, deserteren op het slagveld of het verkwanselen van zijn erfenis.

 

Er waren veel mensen zonder burgerschap, vreemden, zoals handelaren, diplomaten, zeelieden, toeristen, huurlingen, intellectuelen. Daarnaast was er de groep immigranten die zich permanent vestigen in Athene. Hoewel ze misschien al generaties lang in de stad woonden, het Atheens burgerschap konden ze niet verkrijgen. Dat was immers voorbehouden aan de kinderen van twee Atheense burgers. Een voorbeeld van een metoik, zoals de permanente bewoners van Athene zonder burgerschap werden genoemd, was Isaeus. Demosthenes kennen we waarschijnlijk wel, de grote redenaar, die met kiezelsteentjes in zijn mond van zijn stotteren af kwam. Isaeus was zijn leraar.

 

Maar uiteraard is een samenleving op een andere structuur opgebouwd dan enkel de politiek/economische scheidslijnen. Die sociale structuur is behoorlijk getrapt. Het onderste treetje is die van de oikos, het huishouden. Dat is het kerngezin plus andere inwonenden. Aan het hoofd van de oikos staat de kyrios, de vader en echtgenoot. Hij vertegenwoordigd en personifieert zijn gezin. Een aantal oikoi samen vormden een fratria, waar een zekere verwantschap aan de basis lag. Je zou het een grote familie kunnen noemen. Ik sprak eerder over de voorwaarden voor het burgerschap. Ouders moeten officieel getrouwd zijn, Atheens burger zijn en de vader moet zijn kind erkennen. Dat erkennen vind plaats in zo’n fratria.

 

20150424_131044

Er was geen politiek burgerschap, gericht op politiek zoals wij politiek zouden definiëren. Wij kennen politieke organen en als ik daar niet in geïnteresseerd ben dan hoef ik daar helemaal niets mee te maken te hebben, behalve als ik belasting moet betalen of een verkeersboete krijg. Maar verder? Wij kennen een scheiding van kerk en staat. Religie is geen onderdeel van politiek en bestuur. Het kan een inspiratiebron zijn waarop individuele politici hun keuzes bepalen, maar het is geen onlosmakelijk onderdeel van politiek en bestuur. In Athene is dat helemaal anders. Het openbare leven kent in alles de scheidslijn tussen burger en niet-burger. Burgers hebben in alle categorieën een streepje voor. Politiek is religie, religie is politiek. Sportfestivals zijn religie, religieuze festivals zijn politiek. Socrates is aangeklaagd en ter dood veroordeeld voor het niet aanbidden van de goden van de stad. Maar als we kijken naar de inhoud van het proces, dan was het naar moderne maatstaven pure politiek die Socrates de kop koste. Maargoed, voor het gemak van vandaag, om het verhaal niet helemaal complex en onoverzichtelijk te maken, maak ik deze anachronistische scheidslijn wel en haal ik openbaar en politiek uit elkaar.

 

Politieke structuur

Griekenland, 6e eeuw, staat qua politieke structuur in het teken van tirannie. Tirannie is een met geweld bereikte alleenheerschappij waarbij het gewin vooral voor de tiran en zijn omgeving is. De basisstructuur van Athene was aristocratisch, maar dat ging regelmatig mis. Dan kwam er een persoon op die vervolgens zijn invloed zover uitbreidde dat hij als tiran beschouwd kan worden. Naar verloop van tijd komen er allerlei wetten en regels in Athene die de kans op tirannie beperken en zich richtten op gelijkheid. Een van de grootste hervormingen en voor de klassieke periode de meest belangrijke is die van Kleisthenes. Kleisthenes hervormt de sociale en politieke structuur van Athene dusdanig dat het vervolgens 200 jaar lang een radicale, directe democratie huisvest.

 

Wat heeft Kleisthenes gedaan? Die heeft die regio’s kust, binnenland en stad elk in 10 stukjes gehakt, trittys genoemd, ongeveer ter grote van 3 a 4 demen, wijken. Vervolgens heeft hij 1 stukje kust, 1 stukje land en 1 stukje stad aan elkaar gekoppeld. Alleen dan wel zo dat geen van die stukken geografisch aan elkaar vast zitten. Op die manier heeft hij de natuurlijke achterban van de grote, invloedrijke families afgescheiden van deze families. Behalve bij die van zijn eigen familie want daar zijn drie stukjes vlak bij elkaar gebleven. Wie schrijft die blijft zegmaar. Deze 10 combinaties van 3 stukjes grond zijn de basis voor de politieke structuur van Athene.

De volksvergadering

Een van de belangrijkste organen van het politieke stelsel is de volksvergadering. De leden van deze volksvergadering zijn alle volwassen, mannelijke burgers van de Athene. Er waren zo’n 40 vergaderingen per jaar. De volksvergadering kwam samen op de pnyx. De Pnyx is een heuvel aan de rand van de Agora, het financieel en sociaal centrum van Athene. Hier was plek voor ongeveer 6000 mensen. Bestond de gehele groep mannelijke volwassen burgers uit maar 6000 mensen? Nee, schattingen zijn dat dat er ongeveer 60.000 volwassen mannelijke burgers waren in de 5e eeuw. In de 4e eeuw was dat gehalveerd door de Pelopponnesische Oorlogen. In de 4e eeuw komt het totaal van de Atheense samenleving op 160.000 burgers (mannen, vrouwen en kinderen) plus 25.000 niet-burgers en 200.000 slaven. Dat komt neer op ongeveer 385000 mensen in het gebied Attica. Als we dan even rekenen komt dat neer op ongeveer 15% van de inwoners van Attica dat stemrecht heeft. Van die 30.000 komen er minimaal 6000 naar de Pnyx voor de vergadering. In het begin van de 4e eeuw is het presentiegeld ingevoerd, zodat iemand die geen dagloon kon missen toch deel kon nemen aan het politieke proces.

20150424_130622

De vergadering werd voorgezeten door een groep van 10 personen, elk aangewezen bij lot vanuit zo’n combinatie van 3 gebieden. De agenda is opgesteld door de Raad van 500, daar kom ik zo op. Er konden twee typen voorstellen op de agenda staan, de specifieke voorstellen, moties, waarover direct gestemd kon worden en moties voor discussie. In principe werd er gestemd met het opsteken van handen. Unanimiteit werd nagestreefd, er kon dan ook geamendeerd worden tot de groep min of meer unaniem was. Iedereen had hetzelfde spreekrecht, sociale hiërarchie bestond niet binnen de volksvergadering. Maar uiteraard liep je het risico weggehoond te worden tijdens je verhaal. Politici, mensen die goed bedreven waren in het politieke proces waren er wel degelijk. Dit waren mensen die veel voorstellen indienden, het publiek toespraken en lobbyden voor steun voor hun voorstellen. Zij waren over het algemeen afkomstig uit goede families, geschoold in de retorica en hadden de financiële mogelijkheid om zich politiek te manifesteren, om veel mensen achter zich te krijgen en de volksvergadering op zo’n manier te bespelen dat ze met hem mee ging. Maar die politieke figuren hebben niet de touwtjes in handen. De uiteindelijke beslissingen worden door de volksvergadering genomen.

 

Raad van 500

De volksvergadering is het belangrijkste orgaan van het politieke stelsel van Athene. Een ander, zeer belangrijk orgaan is de Raad van 500, ik noemde hem net al even. Deze raad bestond uit 500 leden, mannelijke burgers van minimaal 30 jaar oud. Zij zijn door het lot aangewezen, 50 uit elke combinatie van 3 regio’s. Lidmaatschap van de Raad duurde slechts 1 jaar en kon slechts 2x uitgevoerd worden. De vergoeding was iets minder dan een half dagloon.

De Raad zorgde voor de agenda van de volksvergadering, waar een aantal onderwerpen vast op stonden: de graanvoorziening, militaire aangelegenheden en de aanstelling van magistraten. De Raad kon de volksvergadering van advies voorzien, maar deze adviezen hoefden niet noodzakelijkerwijs opgevolgd te worden. Amenderen of afwijzen kon allemaal. Echter, alle voorstellen kwamen bij de Raad binnen, werden daar eerst in besproken en konden dan uiteindelijk bij de volksvergadering ter stemming worden gebracht.

Een deel van de Raad vormde het dagelijks bestuur. Het jaar was verdeeld in 10 delen, prytanieen genoemd, zegmaar maanden. Handig, want ook de geografische indeling is in 10 stukken. Elke maand hebben de leden uit 1 zo’n geografisch unit zitting in het dagelijks bestuur. Een van hen was voorzitter, wat slechts 1 keer mogelijk was. Zij waren ook het aanspreekpunt voor buitenlandse diplomaten en anderen die zaken kwamen doen met de polis Attica.

 

Rechtspraak

Een derde politiek orgaan is de rechtbank. Geen trias politica in Athene, rechtspraak is pure politiek. De juryleden zijn mannen, burger, minimaal 30 jaar oud, met schoon blazoen en zonder schulden aan de stad. Aan het begin van het jaar worden er 6000 juryleden geloot uit een groep vrijwilligers. Het lag aan de inhoud van een zaak hoe groot de groep juryleden werd, maar ga uit van 201-501 juryleden, en bij hele belangrijke staatszaken konden alle leden opgeroepen worden. Er was geen rechter, dat waren de juryleden samen, er was geen openbaar aanklager en geen advocaat. De aanklager deed het woord, de beklaagde zelf deed zijn weerwoord. Hun pleidooi was in veel gevallen geschreven door een redenaar zoals Demosthenes. De aanspreekvorm in een pleidooi was jij/u. De tweede persoon enkelvoud. Daarmee werd niet de opponent bedoeld, maar het volk. De juryleden waren de personificatie van de samenleving en daarmee de hoogste macht.

Elke man die een politiek voorstel had ingediend kon aangeklaagd worden omdat zijn voorstel niet in overeenstemming zou zijn met de bestaande wetgeving. Mocht de aanklager gelijk krijgen van e jury, dan werden ook de eventuele besluiten van de volksvergadering volgend op het voorstel ongeldig verklaard. De voorsteller, de beklaagde dus, werd beboet. Echter, als de jury de aanklager ongelijk geeft dan kan hij beboet worden. Dit is een optie voor het uitschakelen van politieke rivalen.

 

Magistraten

Het besturen van de polis kan alleen niet gedaan worden enkel door rechtbanken, de volksvergadering en Raad. Daar zijn magistraten voor nodig. Veel magistraten. Alle magistraturen hebben formeel hetzelfde niveau, militaire functies uitgezonderd. Uiteraard had de ene functie een hoger aanzien dan de andere functie, maar in staatsrechtelijk opzicht waren ze allen gelijk. De meeste functies werden geloot, sommige gekozen. De functies waarvoor gekozen werd waren functies waar bepaalde vaardigheden essentieel waren en die over het algemeen voorbehouden waren aan prominente families waar geld en tijd vrij was voor opleidingen. Welke functies moeten we dan aan denken? Bijvoorbeeld de strateeg, de legeraanvoerder. Of de toezichthouder op de staatskas. Toch fijn als hij al bewezen heeft met geld om te kunnen gaan. De functies die bekleed moesten worden waren gericht op religie, financiën, openbare werken, defensie, rechtspraak etc. Eigenlijk alles. En dat is eigenlijk vandaag de dag nog steeds zo. De enige groepen ambtenaren die niet bestonden in Athene waren de docenten en de dames en heren van belastingen. Belastingen bestonden namelijk niet. Enkel de sociale druk om iets te doen voor de polis. En die sociale druk leverde misschien wel meer op dan belastingen konden doen.

20150423_145359Alle magistraten vervulden hun functie slechts 1 jaar en meestal ook maar 1 keer. Een aantal functies waren geschikt voor meerdere jaren, zoals de functie van strateeg. Echter, alle magistraten hadden een verantwoordingsplicht richting de volksvergadering en waren tussentijds afzetbaar. Na afloop van een functie moest de magistraat verantwoording afleggen aan de volksvergadering, vond die dat er een potje gemaakt was van de magistratuur, dan volgde er boete of in het uiterste geval verbanning.

 

Al deze maatregelen waren ter voorkoming van tirannie. Dat is in Athene gelukt tot het einde van de 4e eeuw. Op dat moment zat Athene voor de zoveelste keer in een oorlog met Sparta, maar had Sparta de steun van Perzië. Athene verloor die strijd. Hoewel de democratie snel hersteld is in Athene is ze nooit meer de grote, machtige speler in Griekenland geweest en was zowel het culturele als het intellectuele leven van Athene op haar retour. Met de komst van Alexander de Grote begon een ander leven van Griekenland, dat van het Hellenisme en de opkomst van Rome.

[bol_product_links block_id=”bol_55f8291e920c8_selected-products” products=”1001004002437507,1001004001906916,1001004002908717″ name=”Griekse democratie” sub_id=”” link_color=”D68F00″ subtitle_color=”D6982D” pricetype_color=”FF642B” price_color=”CC3300″ deliverytime_color=”009900″ background_color=”FFBD7A” border_color=”D27700″ width=”600″ cols=”3″ show_bol_logo=”undefined” show_price=”1″ show_rating=”1″ show_deliverytime=”1″ link_target=”1″ image_size=”1″ admin_preview=”1″]

1 Reactie op Democratie

Schrijf je in voor TOEN!