Dogon-expositie in Kunsthalle Bonn

Momenteel is er in de Kunsthalle van Bonn een expositie te zien over het Malinese Dogon-volk. Dit bijzondere volk staat vooral bekend om de prachtige maskers en beelden. Zelfs Picasso werd door hun kunst geïnspireerd.LascauxToen de Spaanse schilder Pablo Picasso de prehistorische grotten van Lascaux (Frankrijk) bezocht, kwam de grootste schilder van de 20ste eeuw als een gebroken man weer naar buiten. “We hebben niks nieuws uitgevonden” en “Alles wat ik kan, konden zij beter” was het enige dat hij kon uitbrengen. Nadat hij ook nog de prehistorische grotschilderingen van Altamira (Spanje) had gezien, voegde hij daar het volgende aan toe: “alles na Altamira is slechts decadentie”. Geen misselijk compliment van de grootste schilder van de vorige eeuw aan het adres van deze totaal onopgeleide, anonieme en in berenvellen gehulde schilders uit het stenen tijdperk.

Picasso werd niet alleen geboeid door prehistorische kunst uit Europa, maar was ook zeer gefascineerd door de ‘primitieve’ Afrikaanse kunst van het Malinese Dogon-volk. Zijn eerste kubistische schilderij, getiteld Les Demoiselles d’Avignon, was gebaseerd en geïnspireerd op een houten beeldje van de Dogon (zittend paar, Bombou-Tegou). Momenteel valt dat bewuste beeldje te bezichtigen in de Bundeskunsthalle van Bonn waar een tentoonstelling over het Dogon-volk te bewonderen valt. Vooral de geometrische vormen van de Dogon-beelden en -maskers spraken Picasso erg aan. De beroemde Spaanse schilder wilde vanuit meerdere perspectieven schilderen wat er in zijn hoofd omging en wat hij voelde en dacht. Het was niet Picasso’s bedoeling een natuurgetrouwe weergave van de werkelijkheid te geven. De weinig realistische, maar wel zeer tot de verbeelding sprekende, Afrikaanse maskers van de Dogon gaven hem daarbij de inspiratie die hij nodig had.

DemoisellesHet mag duidelijk zijn dat Picasso de Dogon-kunst en cultuur hoog had zitten. Daar is ook alle reden voor. De Dogon zijn immers een bijzonder cultuurvolk met veel speciale eigenschappen. Afgezien van de prachtige kunst die ze vervaardigd hebben, waren ze op het gebied van astronomie immers ook hun tijd ver vooruit. Hoewel de Dogon geen wetenschappelijke, high-tech cultuur hebben, wisten ze bijvoorbeeld al eeuwenlang dat de Sirius-ster eigenlijk een dubbelster is, bestaande uit Sirius A (Sigi Tolo) en Sirius B (Po Tolo). In het Westen werd dit pas in 1862 ontdekt toen Sirius B voor het eerst gezien werd. Wellicht waren de Dogon al zo ver met sterrenkunde doordat hun culturele traditie en kennis mogelijk uit Egypte afkomstig is, waar men al vroeg in de geschiedenis ver gevorderd was met astronomie. Anderen beweren echter dat hun traditie uit Griekenland komt. Hoe het ook zij, de kennis die de Dogon hebben van het heelal is enorm voor een volk dat in het westen soms als primitief wordt gezien.

Regelmatig wordt beweerd dat de Dogon deze kennis van het heelal en Sirius B niet zelf hebben verworven maar van Franse missionarissen hadden verkregen. Daar is echter nooit tastbaar bewijs voor gevonden. Andere kenners beweren daarentegen weer bewijzen te bezitten die er op duiden dat de Dogon al honderden of zelfs duizenden jaren over astronomische kennis rondom Sirius beschikken.

Om het nog opmerkelijker te maken, stellen de Dogon zelfs dat er ook een Sirius C ster bestaat (Emma Ya Tolo geheten volgens de Dogon). Wetenschappelijk is dat nog niet vastgesteld, maar onmogelijk lijkt het niet. De gerenommeerde Franse wetenschappers Daniel Benest en J.L. Duvent hebben bijvoorbeeld na diverse observaties al eens gesuggereerd dat Sirius waarschijnlijk inderdaad een derde ster bezit met een massa die slechts 0,05 maal zo groot is als Sirius B.

SiriusDe Dogon hebben vreemd genoeg ook een scheppingsverhaal dat lijkt op onze moderne wetenschappelijke uitleg voor het ontstaan van het universum. Net als de Big Bang-theorie bij ons gaan de Dogon er immers van uit dat het heelal is ontstaan vanuit een buitengewoon klein punt (Sirius B / Po Tolo) met buitengewoon grote massieve dichtheid dat daarna enorm is uitgedijd tot wat het nu is. Een dergelijk concept vindt men alleen terug bij de Dogon, de Hindoes en de moderne natuurkunde.

Volgens de Dogon-overleveringen zouden  hun voorouders (Nommos) vervolgens later met ruimteschepen vanaf Sirius naar Mali zijn gekomen. Deze Dogon- kosmonauten leken naar verluidt op amfibie-achtige wezens met vissenstaarten. De Nommos worden door de Dogon nog steeds als voorouderlijke geesten aanbeden en geëerd.

Mythologie van de Dogon
Voor de Dogon zijn de aarde en de rest van de schepping direct verbonden met de kosmos en met de voorouders. Het hele menselijke bestaan en de wereld zijn onlosmakelijk met dit heelal verweven. De Dogon beseffen maar al te goed dat ze geheel afhankelijk zijn van deze kosmos.
Binnen hun mythologie delen ze verder alles op in mannelijk en vrouwelijk. Het vrouwelijke element lijkt daarbij van minstens even groot belang als het mannelijke element getuige het grote aantal vrouwelijk beelden met (ultiem) grote borsten die men op de expositie in Bonn kan zien. Als verbindend element tussen het mannelijke en vrouwelijke deel ziet men regelmatig hermafrodieten verschijnen in de cultuur van de Dogon. In de Bundeskunsthalle van Bonn kan de bezoeker daar prachtige voorbeelden van bekijken in de vorm van houten beelden die zowel een baard dragen als borsten bezitten. Fraaie, kunstzinnige exemplaren van dergelijke transgenders zijn vrij talrijk aanwezig in de Kunsthalle, wat aangeeft dat ze belangrijk zijn voor de Dogon.

De littekens op de gezichten van de Dogon-beelden en de geprononceerde navels die men vaak tegenkomt vallen ook sterk op. Van littekens zijn de Dogon erg gecharmeerd omdat ze verwijzen naar de navelbreuk die een kind na de geboorte definitief loskoppelt van de moeder. De littekens staan daarmee voor de verandering, transformatie en wedergeboorte op aarde en in de kosmos. De verschillende patronen van die littekens op de gezichten van de Dogon geven aan uit welke clan men afkomstig is.
Een bijzonder bijkomend aspect van de oeroude beelden van de Dogon is dat er soms ijzeren ringen in hun oren zitten. Als een van de weinige oude Afrikaanse volken wisten de Dogon immers hoe ze ijzer moesten maken uit ijzererts. Een zeer opmerkelijk feit aangezien andere volken in de regio die techniek helemaal niet kenden.

Rijden op krokodillen
KrokodilEen van de belangrijkste wezens in de kosmologie en mythologie van de Dogon is de krokodil. Terwijl westerlingen dit dier vaak als een kwaadaardig en agressief wezen zien, vinden de Dogon het juist goede, respectabele dieren. Volgens hen hebben de krokodillen de Dogon geholpen om rivieren over te steken toen ze werden achtervolgd door slavenhandelaren die hen gevangen wilden nemen. Ze staan symbool voor de kracht van het water. Op de tentoonstelling in Bonn ziet men vele beeldjes van mensen die op krokodillen rijden en varen, wat aangeeft hoeveel respect ze voor deze grote amfibieën hebben.

Er valt in de Kunsthalle ook een prachtig beeld te bewonderen van een vrouw met een kameleon op haar hoofd. De kameleon is het oudste dier in de mythologie van de Dogon. Dit beest, dat zich zeer makkelijk aanpast aan de kleur van zijn/haar omgeving, staat, net als de littekens en de navelbreuk, symbool voor de verandering en transformatie die voortdurend en onophoudelijk in het leven, de wereld en het universum plaatsvindt.

Hoewel de Dogon tegenwoordig islamitisch zijn en in mindere mate christen, hangen ze echter ook nog vaak het animisme aan. Dat is een zeer oude religie waarbij men gelooft dat zielen en geesten niet alleen in mensen en dieren huizen, maar ook in de rest van de natuur. Stenen, bomen, bergen en planten hebben in die visie ook een ziel. In de Kunsthalle van Bonn staan vele beelden en maskers van gazelles, neushoornvogels, paarden en neushoorns die allemaal voorbeelden zijn van bezielde wezens als men de Dogon-mythologie mag geloven. Het in Bonn geëxposeerd paard in de vorm van een voederbak staat binnen deze animistische traditie symbool voor vruchtbaarheid. De eerder genoemde vrouwenbeelden met de grote borsten hebben dezelfde betekenis (vruchtbaarheid). Interessant om daarbij te vermelden is dat hangende en uitgelubberde bustes voor de Dogon nog hoger worden ingeschaald dan weelderige, volle boezems omdat deze al meer kinderen hebben gezoogd en zodoende dus hun vruchtbaarheid al vele malen hebben bewezen.

Islamitische Slavenhandelaren
Tot zover de mythologie van de Dogon. Nu over naar de beter verifieerbare feiten van de geschiedenis. Historisch gezien arriveerden de Dogon omstreeks de vijftiende eeuw na Christus vanuit het Malinese Mande/Bamako-gebied uiteindelijk bij de Bandiagare-klif, waar ze nu nog steeds wonen. De oorzaak van hun vertrek uit Made en Bamako was dat de Dogon (als animistisch ongelovigen) opgejaagd werden door Islamitische slavenhandelaren. De Dogon veroverden vervolgens het gebied van de Bandiagare-klif op het Tellem-volk. Op de expositie in Bonn zijn verschillende beelden van dit oude uitgestorven volk te bewonderen, hetgeen de tentoonstelling buitengewoon bijzonder en uniek maakt.

Dankzij deze Bandiagare-klif wisten de Dogon vrij eenvoudig eeuwenlang te overleven. Deze klif vormt immers een 150 kilometer lange, natuurlijke, verdedigingslinie die van oost naar west-Mali loopt. Vijanden van de Dogon liepen daar gemakkelijk op stuk. Sindsdien leven ze al vele eeuwen in het gebied.

E-mailen met de Dogon
DogonDe Kunsthalle in Bonn wil graag een modern museum zijn. Daarom is er op de Dogon-tentoonstelling plaats gemaakt voor Multimediale en Multiculturele integratie en uitwisseling. Er zijn continu video’s te zien waarin Dogon-mensen spreken over de overeenkomsten en verschillen tussen de Dogon-cultuur en de cultuur van het westen. Zo ziet men een islamitische Dogon bijvoorbeeld vertellen dat hij het maar niks vindt dat er zowel in het westen als bij de Dogon beelden van naakte mensen worden vervaardigd, terwijl andere geïnterviewden deze naakt-kunst juist wel weer prachtig vinden en de westerse kunst graag naar Mali zouden willen halen zodat zij er van kunnen genieten en er verder mee kennis kunnen maken. Een andere Dogon-vrouw beklaagt zich er dan weer over dat veel fraaie Dogon-kunst tegenwoordig in het Westen staat terwijl deze toch echt in Mali thuishoort.

Op de video’s krijgt men verder te zien dat sommige artistieke thema’s zoals de onderwerpen ‘moeder met kind’ en ‘ruiter te paard’ universele archetypes zijn die door alle volkeren ter wereld worden afgebeeld. Ter illustratie daarvan ziet men een afbeelding van Dogon-figuren die opvallend veel gelijkenis vertoont met de kleurrijke, hippe, post-modernistische poppetjes waarmee Pop-art- en graffiti-kunstenaar Keith Haring beroemd is geworden.

De Kunsthalle in Bonn biedt bezoekers ook de mogelijkheid om ideeën en gedachten per mail uit te wisselen met Dogon-mensen in Mali. Daarvoor is speciaal een internet-afdeling ingericht waar men kan mailen met vertegenwoordigers van de Dogon-gemeenschap. Het antwoord op de vragen van bezoekers kan wegens de geografische afstand en de mogelijke drukte wel enige tijd op zich laten wachten, maar het komt er absoluut aan zo wordt verzekerd.

Uit hun deelname aan dit multimediale initiatief blijkt eens te meer dat de Dogon tegenwoordig sterk aan het moderniseren zijn. Ze beschikken zogezegd al over internet, maar hebben tegenwoordig ook auto’s, radio’s en geweren. Dit betekent echter niet dat ze hun oude tradities los laten. De Dogon proberen hun verleden te combineren met de moderniteit. Dat komt goed tot uitdrukking in hun maskers. De maskers die ze tegenwoordig maken zien er nog steeds traditioneel uit, maar worden niet zelden aangevuld met een modern element. Zo kan men in Bonn een Dogon-masker zien dat voorzien werd van een fototoestel. Het masker moet een fotograaf uitbeelden en tekent de wens van de Dogon om de moderniteit te omarmen zonder hun eigen traditie uit het oog te verliezen.

Stella, Heineken en Dogon-bier
Dogon BierIets waarbij de Dogon zich absoluut niet meer zullen hoeven aan te passen aan de moderniteit is hun liefde voor bier. Van dit goedje kunnen ze, net als veel westerlingen, nooit genoeg krijgen. Net als Duitsers en Belgen, maar ook veel Nederlanders, zijn de Dogon gek op het gele gerstenat met de schuimkraag. De Dogon noemen pils zelfs ‘vloeibaar brood’ vanwege alle nuttige voedingsstoffen die erin zitten. Dit Dogon-bier wordt gemaakt van de Sorghun-plant, gierst, gist en baobab-vezels.

Terwijl voor veel Duitsers, Belgen en Brabanders bier vaak bijna heilig lijkt, is dit goudgele goedje dat bij de Dogon ook werkelijk. Hun heilige Sigi- ritueel geeft op symbolische wijze met behulp van bierbrouwen vorm aan het accentueren van de verschillen tussen mannen en vrouwen. De mannen worden (oh ironie) binnen deze traditie opgezadeld met de ‘loodzware’ en buitengewoon ‘onplezierige’ taak om het zelfgemaakte bier op te drinken, terwijl de vrouwen het met rituelen en mythologie omgeven brouwproces voor hun rekening nemen. De bier-consumptie van de mannen wordt gecombineerd met een dansparade door het dorp waar iedereen op af komt.

De mannen lijken op het eerste gezicht dus de voordeligste taken gekregen te hebben, maar dat is slechts schijn. De vrouwen hebben immers met hun verantwoordelijkheid voor het brouwproces behoorlijk wat macht over de mannen. Als zij het bier namelijk niet goed brouwen of er bewust gif in stoppen, zijn de mannen hier direct de dupe van. Op die manier zijn beide sexen sterk van elkaar afhankelijk, wat er toe leidt dat mannen en vrouwen gedwongen worden om in harmonie met elkaar samen te leven in het universum. Zo blijkt alcohol dus een mooi bindmiddel tussen man en vrouw te kunnen zijn.
Naast haar religieuze functie heeft de productie van bier ook andere voordelen die van belang zijn voor de Dogon-samenleving. Het bier-brouwen is namelijk goed voor de broodnodige inkomsten van de Dogon en bewijst tevens van nut te zijn bij het versterken van sociale relaties en het verstevigen van de banden met de voorouders en de eigen familie.

Zou dat bij ons ook zo werken, vraagt men zich natuurlijk direct af. Zouden Stella Artois, Heineken en Warsteiner dan toch socialer en idealistischer zijn dan we dachten? Is ook het goudgele vuurwater uit het westen een soort levenselixer en panacee tegen alle kwalen?  En moeten we een alcoholist wellicht voortaan als een boodschapper van de goden zien? Of gaat dat te ver? Vermoedelijk hebben alleen de Dogon het antwoord. Wie meer over hen wil weten zal naar Mali moeten afreizen of eenvoudigweg naar de Bundeskunsthalle in Bonn.
Het zal geen toeval zijn dat deze expositie gehouden wordt in Duitsland. Duitsers zijn immers de op twee na grootste bierdrinkers ter wereld en dus de perfecte gastheer om de bijzondere Dogon-cultuur met haar heilige bier en het ‘vloeibare brood’ te herbergen. Prosit!

[youtube]http://www.youtube.com/watch?v=vmHyWsL3pms[/youtube]

http://www.kah-bonn.de
Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland GmbH Museumsmeile Bonn
Friedrich-Ebert-Allee 4
53113 Bonn

Postfach 12 05 40
53047 Bonn
Tel: +49 (0)228 9171–0

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!