|
Dries Van Agt |
|
“Met u, dames en heren van de pers, heb ik steeds in een merkwaardige haat-liefde verhouding geleefd, een clair-obscur dat straks in de herinnering zal vervagen als het veelkleurige loofbos onder de melancholieke nevels van de herfst.”
Tegenstellingen rond van Agt De scherpe tegenstellingen rond de figuur Van Agt werden niet in de laatste plaats gestimuleerd door de hoofdpersoon zelf. Wanneer er gewichtige politieke zaken op het programma stonden ging hij fietsen met Joop Zoetemelk. Toen de kabinetsformatie van 1981 bijna geslaagd was, meldde hij zich ziek en probeerde hij, uit persoonlijke overwegingen, de zaak te laten stuklopen. Kortom: wanneer het spannend werd deed hij er alles aan om een hoofdrol te vervullen en zijn publiek, voor- en tegenstanders, te bespelen.
Andreas Antonius Maria (Dries) Van Agt werd geboren op 2 februari 1931 in Geldrop als zoon van een textielhandelaar. Dries groeide op in een provinciaal, beschermd en uitermate katholiek milieu (Tromp, 10). Na de middelbare school studeerde Van Agt rechten in Nijmegen. Tijdens zijn studie leerde hij Fons van der Stee kennen. Van der Stee herinnerde zich dat Van Agt erin slaagde het Nijmeegse Studentencorps open te stellen voor vrouwen: Van Agt was de eerste feminist in dit land (Tromp, 11). Na zijn cum laude afgeronde studie was Van Agt werkzaam bij het ministerie van landbouw en visserij (van 1957 tot 1963) en bij het ministerie van justitie (van 1963 tot 1968). In 1968 werd hij benoemd tot hoogleraar strafrecht aan de universiteit van Nijmegen, maar al in 1971 kwam er een einde aan zijn academische loopbaan toen hij gevraagd werd (als minister van justitie) voor het kabinet Biesheuvel. Deze overstap werd vooral mogelijk gemaakt doordat informateur Piet Steenkamp (de latere vader van het CDA) Van Agt als kandidaat naar voren schoof. Steenkamp had Van Agt in 1969 leren kennen via KVP partijvoorzitter Fons van der Stee. Na de geslaagde formatie ging Steenkamp op vakantie naar de Canarische eilanden, alwaar hij een telegram ontving van zijn protégé en kersverse minister Dries Van Agt: ‘Mijn vriend en politieke Heiland Conflicten met de Kamer Als minister van justitie in het kabinet Den Uyl (1973 – 1977) trachtte hij twee maal tevergeefs de abortuskliniek Bloemenhove te sluiten (1974 en 1976). Elke andere minister zou zijn afgetreden, zo niet Van Agt. Zo bevestigde hij het imago van wereldvreemde dwarsligger óf nobele strijder voor de waarden in onze samenleving. In november 1974 was de Kamer hevig verontwaardigd toen de van oorlogsmisdaden verdachte Pieter Menten zijn arrestatie wist te voorkomen door de wijk te nemen naar Zwitserland (waar hij overigens alsnog opgepakt werd). Van Agt ging diep door het stof, maar bleef opnieuw aan als minister: “ik besef heel wel in welke hulpeloze positie ik thans voor u (de Kamer) sta. Ik vraag uw begrip daarvoor in volle ernst.” In het kabinet Den Uyl was Van Agt tevens vice-premier. Aanvankelijk gaf hij, bewust of onbewust, de indruk een politieke lichtgewicht te zijn die slechts bij toeval was aangeschoven aan de regeringstafel. Het lijkt aannemelijk dat in de eerste weken de grondslag werd gelegd voor de latere tweestrijd met Den Uyl. De minister-president en andere ervaren collegas namen Van Agt niet serieus en in verschillende belangrijke kwesties stond hij alleen. Hij moet zich toen hebben voorgenomen ooit de rollen om te draaien en te bewijzen dat hij niet alleen als jurist, maar ook als politicus iedereen de baas was. Van Agt I in plaats van Den Uyl II Na maanden van moeizaam formeren en informeren liep de zaak in november uiteindelijk stuk op de personele bezetting van het kabinet. Van Agt vormde vervolgens 1977 in enkele weken een ploeg met de ambitieuze VVD leider Hans Wiegel. “De besprekingen tussen Van Agt en Wiegel zijn bijzonder vlot verlopen en in een uitstekende sfeer. “Dries is een ander mens geworden (…)” noteerde Van Thijn cynisch in zijn Dagboek van een Onderhandelaar (Van Thijn, 291). Weer koesterde Van Agt het beeld van de amateur-politicus die de professionals te slim af was. Hij was vastberaden met zijn kabinet de volle termijn van vier jaar aan te blijven en te bewijzen dat hij als premier minstens net zo veel in zijn mars had als zijn, nu in de oppositiebanken mokkende opponent, Joop Den Uyl. “Joop is een strijdvaardig man. Ik word het.” Hoewel het kabinet Van Agt I geen sterke indruk achterliet en herhaaldelijk dreigde te sneuvelen, zat het de volle vier jaar uit. Een hoofdrol in dit verband was weggelegd voor de fractievoorzitter van het CDA in de Kamer, Ruud Lubbers. Met kunst- en vliegwerk slaagde hij erin elke crisis op te lossen. Binnen het CDA (in 1980 formeel tot stand gekomen onder leiding van zijn beschermengel Piet Steenkamp) groeide Van Agt uit tot onbetwist leider. Reeds eerder had hij opgeroepen tot een “ethisch reveil”, krachtig herstel van christelijke waarden en normen in de samenleving. Hij bereikte een hoogtepunt in populariteit tijdens de formatie van 1981. De verkiezingsuitslag wees, evenals in 1977, in de richting van samenwerking met de PvdA, maar Van Agt had daar duidelijk geen zin in. Hij traineerde de onderhandelingen, liep weg van besprekingen en liet zijn aanhang weten dat hij niet zou wijken voor “progressief gedram”. Hoewel het kabinet Van Agt II er wel kwam (met Den Uyl op een “verzwaard ministerie” van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) was vanaf het begin duidelijk dat deze samenwerking niet lang stand zou kunnen houden. Een en ander leidde in 1982 tot een crisis (de PvdA-ministers stapten op) en uiteindelijk vervroegde verkiezingen. Van Agt leidde tot aan die verkiezingen een rompkabinet van CDA en D66 (kabinet Van Agt III). Van Agt stapt op In de luwte… “Wonen op de Heilig Landstichting is een idylle. De bedauwde weiden dampen in de warmte van de zon, het licht dat door de hoge bomen valt, tekent dartele figuren op het zandpad waarover wij naar onze kleine kerk gaan. En de stilte hult zich als een weldaad om ons heen.”(Tromp, 176). Tot slot, Van Kooten en De Bie 1997, als ex-senator H.J. van Vlist (CHU) over Dries van Agt: Bronnen Website van Dries van Agt: http://www.driesvanagt.nl/ (januari 2008).  |
|
|
|
|
| |
Met deze even barokke als karakteristieke slotzin nam Dries Van Agt op 13 oktober 1982 afscheid van de Nederlandse politiek. Hij was bijna vijf jaar minister-president geweest en daarvoor zes jaar minister van justitie. Een eendagsvlieg eigenlijk, die reïncarneerde in een resistent reptiel, zo merkte hij in 1980 over zichzelf op (Tromp, 201). Met de laatste kwalificatie verwees de premier vooral naar zijn impopulariteit in linkse kringen.
Het berekenend en intuïtief volgen van het eigen belang en dat van het CDA, in die volgorde, kon niet anders dan hevig botsen met de stijl van rasbestuurder en PvdA-leider Joop Den Uyl. Bij meerdere gelegenheden heeft Van Agt toegegeven dat veel van zijn handelen een reactie vormde op het solistische optreden van de zwoegende politicus Den Uyl. Het lijkt erop dat het landsbestuur in de jaren 1973-1982 in het teken heeft gestaan van de persoonlijke rivaliteit tussen Den Uyl en Van Agt.
Van Agt zou waarschijnlijk zijn verdwenen in de betrekkelijke anonimiteit wanneer het tweede kabinet Den Uyl in 1977 geformeerd had kunnen worden. Ondanks een klinkende verkiezingsoverwinning van de PvdA (10 zetels winst) in mei weigerde Van Agt zich tijdens de onderhandelingen nederig op te stellen. PvdA-onderhandelaar Van Thijn verwachtte aanvankelijk een korte formatie, maar oud-fractieleider Jaap Burger liet hem weten het CDA niet te vertrouwen: “Afspraken met de confessionelen dat zijn scheten in een netje.” (Van Thijn, 25).