Duitsland tijdens WOII van dichtbij bezien

Het kan bijna geen toeval zijn. Een dag of tien voordat in Nederland de Boekenweek begon met als thema Duitsland, verscheen onder de titel De Duitse oorlog. De Tweede Wereldoorlog door de ogen van burgers en soldaten de Nederlandse vertaling van een jaar eerder in het Engels verschenen nieuwe studie van Nicholas Stargardt.

DeDuitseOorlog_omslagNu zijn er over de Tweede Wereldoorlog al stapels boeken gepubliceerd. Toch is Stargardt ‒ geboren in 1962 uit een Duits-Joodse vader en een Australische moeder, nu werkzaam als hoogleraar Europese geschiedenis te Oxford ‒ erin geslaagd een speciaal karakter te geven aan zijn omvangrijke en veelomvattende overzicht. Terwijl hij in een prettig leesbare stijl de belangrijkste gebeurtenissen op de voet volgt, weet hij tegelijkertijd op een heel directe manier op te roepen wat men in uiteenlopende lagen van de Duitse bevolking in de jaren 1939-1945 zoal zelf meemaakte, dacht en voelde. Daarvoor heeft hij van een reeks erg uiteenlopende figuren brieven en andere documenten verzameld, waaruit hij ook bij herhaling letterlijk citeert. Die aanpak sluit aan bij zijn studie uit 2005, die ook direct in het Nederlands is vertaald: Ooggetuigen van de oorlog. Het leven van kinderen onder het nazi-regime.

Vaak blijkt dat een ooggetuige zelf aan het woord laten, toch een andere dimensie heeft dan er achteraf in de derde persoon over schrijven. Zo vertrouwt een zekere Robert tijdens de veldtocht naar de Sovjet-Unie zijn echtgenote een keer toe: ‘Ik heb slechts zelden gehuild. Huilen is geen uitweg zolang je er middenin zit. Pas wanneer ik weer bij jou ben en kan uitrusten en eroverheen kan komen, zullen we samen veel huilen, en dat zal je ook helpen je man te begrijpen. […] “Sympathie” is zinloos hier als die in de plaats komt van hulp en actie. Wat groeit, is een gevoel van menselijke armoede en menselijke schuld, die zijn wortels in ieder individu heeft. Er groeit een diepe schaamte. Soms schaam ik me er zelfs voor dat iemand mij liefheeft.’ (p. 267-268)

Het boek dat behalve landkaarten ook een reeks foto’s bevat, is onderverdeeld in zes hoofdstukken. Die bevatten een schat aan gegevens van allerlei aard. Over de oorlogshandelingen zelf en de ervaringen van de al dan niet onder de wapenen geroepen burgers, over de verhouding tussen de nazi-propaganda en de bezielende kracht van de vaderlandsliefde, over individualisme en kuddegeest, over de afschuwelijke uitroeiing van de joden én van de in inrichtingen verblijvende psychiatrische patiënten, over populaire radioprogramma’s en films, over de rage om steeds foto’s te maken van oorlogsslachtoffers en over verschillende vormen van ‘executietoerisme’. En bijvoorbeeld ook over de wisselende standen van de ‘morele barometer’, de tactiek om door het bewust verspreiden van geruchten een sfeer van medeplichtigheid te laten ontstaan (de zogenaamde ‘zwijgspiraal’), de talrijke verboden seksuele relaties met de vijand en vervolgde landgenoten, het schandaal rond de privileges van de zichzelf bevoordelende nazi-elite, de houding van de kerkleiders, het lot van de stadskinderen op het platteland, de dienstplicht voor vrouwen en jongens, het verbod op mededogen.

De manier waarop Stargardt over Duitsland en de Tweede Wereldoorlog schrijft, kan ik alleen maar waarderen en bewonderen. Vooral voor lezers die slechts globaal op de hoogte zijn van een reeks feiten en oordelen en hun kennis wel eens willen uitbreiden, zal dit boek een uiterst waardevolle aankoop blijken te zijn. Het geeft een levensgetrouw oorlogsbeeld, in de breedte en de diepte tegelijk.

Nicholas Stargardt, De Duitse oorlog. De Tweede Wereldoorlog door de ogen van burgers en soldaten.  Uit het Engels vertaald door Fred Hendriks, Huub Stegeman en Albert Witteveen.  De Bezige Bij, Amsterdam/Antwerpen 2016.  Hardcover, 838 pagina’s. ISBN 978 90 234 9518 5. Ook verkrijgbaar als e-book (ISBN 978 90 234 9528 4).
Oorspronkelijke titel: The German War. A nation under arms, 1939-1945; London, 2015.[bol_product_links block_id=”bol_56f6fe0bb8367_selected-products” products=”9200000051581299,9200000056000479,9200000039736586,1001004002411679,1001004005492151,9200000052692487″ name=”De duitse oorlog” sub_id=”” link_color=”000000″ subtitle_color=”000000″ pricetype_color=”ED1000″ price_color=”CC3300″ deliverytime_color=”009900″ background_color=”FFA012″ border_color=”D25400″ width=”250″ cols=”1″ show_bol_logo=”undefined” show_price=”1″ show_rating=”1″ show_deliverytime=”1″ link_target=”1″ image_size=”1″ admin_preview=”1″]

Schrijf je in voor TOEN!