De échte Game of Thrones, deel 2: Jan Zonder Land

Vorige keer eindigde Game of Thrones, deel 2 met de dood van Richard Leeuwenhart

Richard had geen kinderen, dus de kroon ging naar zijn broertje Jan zonder Land. Maar Jan was niet de enige die aanspraak op de kroon maakte. Er was nog een zoontje van de oudere Godfried, ene Arthur. Arthur had dus eigenlijk meer aanspraak op de kroon dan Jan. Jan werd uiteindelijk tot koning gekroond omdat Richard en Eleonore hem hadden aangewezen als troonopvolger en omdat hij een ervaren bestuurder en militair leider was (in tegenstelling tot zijn kleine neefje).

Arthur was nog een tiener van amper 13 jaar, maar hij eiste de kroon op. Omdat Jan door de meeste Engelse baronnen en Franse edelen erkend werd als koning, moest de kleine Arthur aankloppen bij de Franse koning om hulp. Uiteraard was die weer bereid de familietwist van de Plantagenets te bekostigen. Dus opnieuw voerden de leden van de machtigste familie van West-Europa oorlog tegen elkaar.

Jan won deze oorlog en nam Arthur gevangen bij Rouen. Jan wist niet goed wat hij met zijn jonge neefje aanmoest. Zolang hij leefde zat Jan niet veilig op de troon. Volgens een bron is Jan in een dronken bui naar zijn neefje toegegaan, heeft hij hem zelf vermoord en vervolgens in een rivier gedumpt. Waarschijnlijker is dat Arthur in opdracht van Jan is omgebracht.

Jan zonder Land, Arthur van Bretagne

Jan zonder Land, Arthur van Bretagne

Verlies Franse gebieden

Mede hierdoor is het nooit meer goed gekomen met Jan, die werd gezien als wreed en gierig. R.R. Martin zal wat wreedheden betreft bij Jan in de leer kunnen zijn geweest. Jan zou ooit van een van zijn rijke baronnen hebben geëist dat hij zijn kinderen in gijzeling zou geven omdat Jan geld van hem wilde hebben. Toen de vrouw van de baron dat weigerde en zei: “wij weten precies wat er met je neefje is gebeurd!”, liet hij haar en haar zoon samen opsluiten en uithongeren. De barones werd daarna dood gevonden met haar kind. Ze had de wangen van haar zoontje opgegeten.

De Franse koning Filips II eiste dat Jan Godfried levend zou uitleveren (wetend dat dit onmogelijk was) om oorlog te kunnen blijven voeren tegen Jan, die een talentloze militair bleek in tegenstelling tot zijn oudere broer. Franse edelen lieten hem één voor één in de steek. Al snel verloor Jan terrein in Frankrijk aan Filips II, veel terrein… Bijna alle bezittingen in Frankrijk gingen verloren! In 1204 viel Normandië, dat al sinds 1066 bij Engeland hoorde. Daarna het kroondomein Anjou en daarna Aquitanië. Alleen een klein deel van de grote hertogdom, Gascogne bleef nog in Engelse handen. Het was een regelrechte ramp voor de Plantagenets!

Dit was een zeer belangrijk moment in de geschiedenis van Engeland en Frankrijk omdat vanaf dit moment de adel een keuze moest maken: ben ik Engels of Frans? Veel edellieden hadden namelijk gebieden in zowel Frankrijk als Engeland. Maar zij konden niet zowel Jan als Filips dienen in het middeleeuwse feodale stelsel. Voortaan was een edelman dus of Engels of Frans (want de Franse gebieden zouden nooit meer gedurende een lange periode in Engelse handen zijn).

Naamloos2

Hervormingen in Engeland

Jan vertrok verslagen naar Engeland en begon geld in te zamelen om zijn gebieden in Frankrijk terug te veroveren. Dat inzamelen ging niet bepaald zachtzinnig. Jan verzon allerlei nieuwe belastingen en verhoogde bestaande belastingen om aan geld te komen. Of hij perste rijke families gewoon af door landen onrechtmatig te confisceren. Hiertoe breidde hij het bestaande rechtssysteem uit. Overal in het land verschenen voor het eerst koninklijke rechtbanken, met soms zelfs Jan zelf als voorzitter. Jan bemoeide zich met de kleinste details van de rechtspraak en het bestuur van zijn land. Dat lijkt tegenwoordig misschien sympathiek en betrokken, maar in de middeleeuwen vond men dit eerder vreemd en bemoeizuchtig, zeker omdat Jan iets te gretig alle boetes inde.

Jan maakte ruzie met de paus over de aanstelling van de Aartsbisschop van Canterbury (de hoogste Engelse kerkvorst). Jan zag de keuze van de paus niet zitten en weigerde hem te erkennen. Hierop excommuniceerde de paus Jan en hij plaatste Engeland onder een zogenaamd interdict: in Engeland mochten geen kerkelijke diensten meer gehouden worden, geen begrafenissen, geen huwelijken, etc. Jan leek dat niet erg te vinden, want hij kon ongegeneerd graaien in de kerkelijke kas. Als de kerk zijn werk niet meer doet, dan hebben ze al hun rijkdommen ook niet nodig, zo redeneerde Jan. Ook liet hij de minnaressen van bisschoppen en priesters oppakken en gevangen zetten. Alleen als de geestelijken een flinke som geld betaalden, liet hij ze gaan.

Jan was ondertussen de rijkste vorst van Europa, rijker dan zijn voorgangers ooit waren geweest. Met het geld kocht hij bondgenoten tegen Frankrijk (Vlaanderen en Bourgondië) en een eigen leger om de Plantagenet-gebieden in Frankrijk te heroveren. Dit werd een nieuwe faliekante mislukking! Het leger van Jan werd verpletterend verslagen door Filips II. Jan moest met zijn staart tussen zijn benen terug naar Engeland.

Hij was impopulairder dan ooit, berooid en verslagen. De burgers waren zijn belastingen zat, de adel zijn bemoeizucht en slecht militair leiderschap, en de geestelijken hadden geen werk en geld meer. Een goede middeleeuwse koning mocht best wreed zijn soms, maar Jan was ook onrechtvaardig en maakte misbruik van zijn macht. Bovendien toonde hij zich een slecht militair leider. Een opstand kon dus niet uitblijven, Jan bracht de Plantagenet dynastie op de rand van de afgrond.

In 1215 dwongen de baronnen Jan om de Magna Carta te tekenen. Dit was een soort verdrag waarin de koninklijke macht aan banden moest worden gelegd. Er staat in voor welke vergrijpen welke boetes de koning mag innen, etc. Duidelijk bedoeld om Jan’s gierigheid te beteugelen. Het werd een grote mislukking, want Jan hield zich niet aan de afspraken en de paus verklaarde de Magna Carta nietig.

Magna Carta

Magna Carta, 1215

Opstand en einde

Sommige Engelse baronnen vroegen ten einde raad aan de Franse koning of hij de taken van Jan niet wilde overnemen. Filips stuurde zijn zoon Lodewijk (de latere Lodewijk VIII). Lodewijk werd in Londen onthaald als een verlosser, terwijl de burgeroorlog tegen Jan in volle gang was.

In 1216 kwam het treurige leven van Jan op treurige wijze ten einde. De koning had bijna al zijn land in Frankrijk verloren, Londen was bezet door een Franse vorst en hij was op de vlucht voor zijn eigen onderdanen. Bij het moerassige gebied van The Wash in het noorden van Engeland, ten zuidoosten van Manchester, ging het mis. De uitgeputte Jan werd verrast door het opkomende tij. Zijn bagagewagens werden opgeslokt met al zijn geld en de kroonjuwelen. Jan kwam deze nieuwe klap mentaal niet meer te boven en stierf aan mede aan de gevolgen van dysenterie. Zijn zoon, Hendrik was negen.

https://www.youtube.com/watch?v=dUeLcMSgwew

Erlend van Ark

Erlend van Ark is historicus, docent en schrijver. Hij is geboren in 1977 en opgegroeid in het Noord-Hollandse Middelie. Na de middelbare school heeft hij eerst een bachelor Bank- en Verzekeringsleer gehaald en daarna is hij in 2000 Geschiedenis gaan studeren (UvA) en heeft hij de eerstegraads docentenopleiding (VU) afgerond. Na een aantal jaren gewerkt te hebben als geschiedenisdocent en docent Bestuurskunde kwam de uitgever I-Publish op zijn pad. Inmiddels is zijn eerste boek, over de Eerste Wereldoorlog, gepubliceerd en werkt hij aan zijn tweede, over de Tweede Wereldooorlog. Daarnaast is hij als freelance docent verbonden aan diverse onderwijsinstellingen en heeft hij werk als content schrijver en blogger. Erlend heeft een relatie met Irene Buzzoni en woont in Purmerend.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!