De échte Game of Thrones (deel 2)

De geschiedenis van de Plantagenets lijkt in vele opzichten op die van de Targaryens in Game of Thrones. Ze waren wreed niet alleen tegen vriend en vijand, ook tegen elkaar. Broers vochten met broers, vaders met zoons en zelfs man tegen vrouw.

Interne strubbelingen

We waren gebleven bij Hendrik II, de eerste Plantagenet-koning van Engeland. Hij had veel macht (veel gebied in Frankrijk en Engeland) in Europa vergaard. Maar zijn rijk werd bedreigd door interne strubbelingen. In de middeleeuwen draaide alle familiezaken van adellijke families om politiek en macht. Zoons, broers, ooms en neven waren dus niet alleen elkaars bondgenoten maar ook elkaars concurrenten. Zoals we in de serie ook hebben gezien bijvoorbeeld bij de gebroeders Baratheon, die beide de troon claimden na de dood van hun oudere broer Robert.

Een ander interessant gegeven voor Game of Thrones-kijkers is dat Hendrik II heeft geprobeerd het juridische gebruik van ‘trial by combat’ af te schaffen. Dit was een onhandig gebruik, waarbij het recht van de sterkste gold, het had niets met rechtvaardigheid te maken. Hendrik had een nieuw alternatief: een koninklijke rechtbank. Voor het eerst werd het mogelijk om conflicten niet met geweld maar door (redelijk) onafhankelijke rechtspraak op te lossen. Het oude gebruik van duelleren bleef echter tot in de negentiende eeuw bestaan.

De kinderen van Hendrik II

Hendrik en Eleonore kregen acht kinderen, waarvan vier jongens volwassen zouden worden. Hun oudste volwassen zoon heette Hendrik en hij zou koning van Engeland worden. Hij kreeg gedaan dat zijn vader hem nog tijdens zijn leven tot koning liet kronen.

Toch lag de jonge Hendrik voortdurend met zijn vader overhoop. De oude Hendrik probeerde zijn zoon namelijk buiten alle belangrijke staatszaken te houden en hij gunde hem geen eigen inkomsten (want eigen inkomsten zou een eigen leger betekenen). Hendrik de jongere en zijn vader hadden een relatie die doet denken aan het familiedrama van de Lannisters.

De tweede zoon Richard (later ‘Leeuwenhart’) was het lievelingetje van zijn moeder en zou het rijke Aquitanië erven. De oude Hendrik was zo impopulair in Aquitanië, dat hij er geen voet wilde zetten en zijn vrouw erheen stuurde om het te besturen. Dus Richard en Eleonore zaten op den duur gezamenlijk in Aquitanië plannen te smeden om meer gebieden voor Richard te verkrijgen. Zeker toen de jonge Hendrik stierf in 1183 nam het wantrouwen tussen vader en zijn tweede zoon en tussen man en vrouw toe. Want toen bleek dat de oude Hendrik niet van zin was Richard tot erfgenaam te benoemen en hij zelfs Aquitanië aan zijn jongste zoon Jan wilde geven.

De derde zoon Godfried zou hertog van Bretagne worden door zijn huwelijk met de dochter, Constance van de hertog van Bretagne. Godfried stierf in 1186, drie jaar voor de dood van zijn vader en liet een zoontje, Arthur achter.

De vierde zoon, Jan was het lievelingetje van zijn vader. Het leek erop alsof de oude Hendrik na de dood van zijn oudste zoon, Jan koning van Engeland wilde maken. Dit zette natuurlijk veel kwaad bloed bij zijn vrouw en Richard, die zich miskend voelde en daarom de wapens oppakte tegen de oude Hendrik.

Familieoorlogen

In de eerste oorlog tussen de oude Hendrik en zijn zoons (1173-1174) keerde ook zijn vrouw zich tegen Hendrik. Dat Eleonore, een vrouw oorlog voerde tegen haar eigen man was ongehoord, zeker in de middeleeuwen toen (feodale) trouw een hoeksteen was van de samenleving. In game of Thrones zijn er echter voldoende voorbeelden van zelfstandige, opstandige vrouwen, zoals Cersei, Danaerys en Margaery. Maar Eleonore doet mij het meest denken aan Sansa Stark. Sansa is ook de erfgename van een belangrijk gebied en wordt ook (zelfs twee keer) uitgehuwelijkt vanwege haar bruidsschat, om vervolgens (hoogstwaarschijnlijk) de touwtjes zelf in handen te nemen.

De zoons van Hendrik, de jonge Hendrik, Richard en Godfried waren naar Parijs gevlucht om geld en hulp los te bietsen van de Franse koning. Ze hadden alle drie wel wat te klagen over hun vader. Hendrik had nog steeds geen eigen inkomsten en verloor drie kastelen aan Jan. Godfried mocht nog steeds niet trouwen met de erfdochter van Bretagne. Omdat haar vader al overleden was vreesde de oude Hendrik dat door dit huwelijk Godfried iets te zelfstandig zou worden. Richard werd aangemoedigd door zijn moeder om zijn broers te helpen.

De Franse koning Lodewijk VII was maar wat blij om de Plantagenets de vernieling in te helpen. Hij steunde de zoons van Hendrik met geld en soldaten. Lodewijk en zijn opvolger Filips II August probeerde zo tweespalt te zaaien in het machtige rijk aan hun westgrens.

Omdat de zoons steun kregen van enkele van Hendriks baronnen, Schotland en Frankrijk was het een behoorlijke uitdaging voor de energieke oude Hendrik. De jonge Hendrik probeerde tijdens het conflict op gluiperige wijze de strijd te winnen door tijdens een vredesoverleg zijn boogschutters opdracht te geven zijn vader onder vuur te nemen. De pijlen misten hun doel echter en uiteindelijk won de oude Hendrik de oorlog (in Game of Thrones doodt Tyrion zijn vader Tywin uiteindelijk wel).

Vervolgens zette hij zijn vrouw jarenlang gevangen in een kasteel in het zuiden van Engeland (Bodium Castle). Zijn zoons kwamen weg met milde straffen en bleven dus doorgaan met onrust stoken om geld en titels los te peuteren bij papa.

De oorlog eindigde treurig voor beide partijen met de dood van de jonge Hendrik (die berouwvol overleed aan de gevolgen van dysenterie). Hoewel vader en zoon niets dan ruzie hadden gemaakt, zei Hendrik toen hij het nieuws van de dood van zijn zoon te horen kreeg: “Hij heeft me veel gekost, maar ik wou dat hij nog leefde zodat hij me nog meer zou kunnen kosten”.

Het einde van de oorlog loste het conflict tussen vader en zoons niet op, Hendrik bleef koppig alle touwtjes in handen houden, maar tot vlak voor zijn dood, durfde geen van zijn zonen meer iets tegen hem te beginnen.

In 1189 was duidelijk dat Hendrik stervende was. Toen begon een nieuwe familieoorlog tegen hem. Hendrik was bijna niet in staat meer om zich te verdedigen en hij werd dan ook verslagen en gevangen genomen door Richard. Strijdlustig fluisterde hij bij de vredeskus in Richards oor: “Ik hoop dat god mij de tijd geeft om wraak op jou te nemen!”. Dat mocht niet zo zijn. Toen Hendrik de lijst met namen las van de edelen die aan de opstand hadden meegedaan, knakte er iets in hem. Bovenaan de lijst stond namelijk de naam van zijn jongste en lievelingszoon Jan. Kort daarna stierf hij een gebroken man op 6 juli 1189. Zijn laatste woorden waren: “schaamte, schaamte voor een verslagen koning!”.

Richard Leeuwenhart

Zijn oudste nog levende zoon Richard volgde Hendrik op (ondanks de weigering van de oude Hendrik hem tot opvolger te benoemen werd hij door iedereen als opvolger erkend). Hij werd de beruchte Engelse koning Richard I, de enige koning met een standbeeld bij het Engelse parlement in Londen. De tegenwoordig zo populaire Engelse koning sprak echter nauwelijks Engels en is ook nauwelijks in Engeland geweest (slechts een paar maanden)! De Plantagenets waren vooral Frans. Richard zou zelfs eens hebben gezegd: “Ik zou Londen zo verkopen als ik een koper kon vinden”. Engeland was dus een soort melkkoe om elders oorlogen te voeren, vooral in Frankrijk.

Richard had geld nodig voor een (derde) kruistocht naar het beloofde land en haalde de Franse koning Filips II over met hem mee te gaan. Samen reisden ze via de Middellandse Zee af naar de havenstad Acre. Tijdens de reis bekoelde de verhouding tussen de twee monarchen aanzienlijk toen Richard eerst de hand van de zus van Filips (Alys) accepteerde en haar later weigerde de trouwen. Filips mocht Richard’s schoenveters nog niet strikken als het op oorlogvoeren aankwam, Richard bleek echter zo hooghartig dat hij naast veel bewondering ook veel vijanden maakte in het beloofde land, waaronder de hertog van Oostenrijk.

Afbeelding 1: Richard Leeuwenhart. Afbeelding 2: Richard I van Engeland (r) en Filips II van Frankrijk

Afbeelding 1: Richard Leeuwenhart. Afbeelding 2: Richard I van Engeland (r) en Filips II van Frankrijk

Gevangenschap

Na de verovering van de Acre, hield Filips het voor gezien. Hij had geen zin om als een hulpje van de slagvaardige Richard te dienen. Richard vocht nog enkele slagen tegen het leger van Saladin, maar Jeruzalem kon hij nooit veroveren.

Op zijn terugtocht naar huis werd Richard gevangen genomen door de hertog van Oostenrijk, die hem uitleverde aan de keizer, Hendrik VI. Richard weigerde overigens te buigen voor de keizer (die in feite toch boven de koningen stond) met de woorden: “ik buig alleen voor god”. De keizer behandelde hem desondanks goed, maar hij vroeg een astronomisch losgeld om hem zijn vrijheid te geven: 34 ton zilver! (150.000 mark, bijna drie keer het jaarinkomen van Richard). Het zegt veel over de waarde die er in de middeleeuwen werd gehecht aan legitiem koningschap dat er alles aan werd gedaan om het geld bij elkaar te krijgen.

Niet iedereen binnen en buiten zijn rijk keken namelijk uit naar de komst van koning Richard. Zijn broer Jan (zonder Land) vond het wel best zo. Hij had de kanselier van Richard al gevangen laten zetten en was zelf de facto koning geworden, met steun van de Franse koning Filips II. Net als Renly Baratheon zijn oudere broer Stannis terzijde wilde schuiven in de serie, zo probeerde Jan van Richard af te komen. Jan was echter niet zo geliefd als Renly en bovendien zo dom geweest om een belangrijke strategische regio, de Vexin aan Filips te geven in ruil voor zijn steun. Filips bezette de regio met het lievelingskasteel van Richard met alle liefde natuurlijk.

Gelukkig voor Richard leefde zijn moeder nog. Eleonore was de drijvende kracht achter het bijeen brengen van het losgeld voor haar lievelingszoon. Dit duurde wel een half jaar en iedereen in het koninkrijk moest ervoor bloeden (er werd bijvoorbeeld een eenmalige, extra belasting geheven van 25% op alle roerende goederen). Belastinginners vonden hun weg naar elk dorp of kerkje in het koninkrijk om geld te innen. Aan het einde van het half jaar was desondanks nog niet genoeg geld bijeen gebracht om alles in eens te betalen. Een derde van het geld zou later worden afgelost, maar de koning werd wel op vrije voeten gesteld. Na vier jaar keerde hij weer terug naar zijn onderdanen.

Einde Richard

Richard had genoeg te doen, zijn broer Jan had een puinhoop achtergelaten (dit was de ‘slechte’ koning Jan uit de tijd van Robin Hood en Ivanhoe). Jan had de door Richard aangestelde regent weggewerkt om zelf te kunnen regeren en hij was veel te toegefelijk geweest ten opzichte van de Franse koning, met wie hij zelfs heeft geprobeerd om de keizer te betalen om Richard langer vast te houden. Toen dat mislukte en Richard vrij kwam, mocht Jan het uitzoeken van de Franse koning: “look to yourself the devil is loose!”.

Richard vergaf (ondanks alles wat hij geflikt had!) zijn opstandige broer en benoemde hem tot zijn opvolger in plaats van Arthur, de zoon van de oudere broer van Jan, Godfried.

Daarna ging Richard op zijn wijze aan het werk: de Franse legers van de gluiperige Filips werden aan mootjes gehakt. Filips moest zelfs een keer letterlijk voor zijn leven vluchten toen Richard hem op de hielen zat na een Franse nederlaag op het slagveld. De Vexin werd heroverd en Filips wist niet hoe snel hij vrede moest sluiten met Richard om een einde aan de Franse vernederingen te maken.

Richard veroverde kasteel na kasteel. Dit werd voor hem waarschijnlijk zulk een routine dat hij weleens zijn volledige wapenuitrusting thuis liet hangen. Op een avond in maart 1199 wandelde hij goedgeluimd richting een klein kasteeltje in de regio Châlus. Terwijl hij lachte om de pijlen die werden afgeschoten door de amateuristische verdedigers (een man op de muren gebruikte een pan als schild), werd hij geraakt door een jonge kruisboogschutter in zijn linker schouder. Zelf kreeg hij de pijl er niet uit en liet dus een ‘chirurg’ komen (dat waren in de middeleeuwen meestal letterlijk en figuurlijk slagers). Die kreeg de kop van de pijl er wel uit, maar kon niet voorkomen dat de wond ging etteren. Dat was in de middeleeuwen je doodvonnis en Richard wist dat. Twee weken later stierf de krijger Richard I in de armen van zijn moeder…

Erlend van Ark

Erlend van Ark is historicus, docent en schrijver. Hij is geboren in 1977 en opgegroeid in het Noord-Hollandse Middelie. Na de middelbare school heeft hij eerst een bachelor Bank- en Verzekeringsleer gehaald en daarna is hij in 2000 Geschiedenis gaan studeren (UvA) en heeft hij de eerstegraads docentenopleiding (VU) afgerond. Na een aantal jaren gewerkt te hebben als geschiedenisdocent en docent Bestuurskunde kwam de uitgever I-Publish op zijn pad. Inmiddels is zijn eerste boek, over de Eerste Wereldoorlog, gepubliceerd en werkt hij aan zijn tweede, over de Tweede Wereldooorlog. Daarnaast is hij als freelance docent verbonden aan diverse onderwijsinstellingen en heeft hij werk als content schrijver en blogger. Erlend heeft een relatie met Irene Buzzoni en woont in Purmerend.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!