De échte Game of Thrones, deel 5: Honderdjarige Oorlog

Vandaag het vervolg van het verhaal over de Plantagenets, dat zoveel vergelijkingen kent met de beroemde televisieserie en boekenreeks Game of Thrones. We zijn aanbeland bij de Honderdjarige Oorlog (1337-1453) en bij koning Eduard III, die zijn onsuccesvolle vader Eduard II opvolgde, maar eerst moest afrekenen met de regent en minnaar van zijn moeder…

It’s better to eat the dog, than to be eaten by the dog

In 1328, toen de Franse koning Karel zijn laatste adem uitblies, was Eduard III wel koning maar zijn stiefvader Mortimer regeerde. Engeland was onder Mortimer en Eduard II in verval geraakt. Mortimer liet diverse edelen, zoals de halfbroer van Eduard oppakken en executeren voor hoogverraad.

In 1330 leek de koning zelf aan de beurt. Mortimer was ter ore gekomen dat Eduard een coup plande tegen hem. Juist op de avond toen Mortimer met zijn adviseurs aan het bespreken was hoe hij de koning uit de weg kon ruimen, slopen handlangers van de koning het kasteel van Mortimer binnen om hem te arresteren. Een van zijn handlangers had Eduard al het advies gegeven: “It’s better to eat the dog, than to be eaten by the dog”. Op het moment dat ze hem te pakken namen smeekte Isabella, de vrouw van Mortimer en de moeder van Eduard III: “Alsjeblieft Eduard doe de nobele Mortimer geen kwaad!”. Zij vermoedde terecht dat haar zoon Eduard aanwezig was bij de arrestatie van Mortimer.

Eduard stuurde zijn moeder met pensioen en Mortimer werd geëxecuteerd als verrader, hij werd onder andere veroordeeld voor de moord op Eduard II.

PR-manager

Edward III en de Game of Thrones

Eduard III. Bron: Wikimedia.

Zo begon de regeerperiode van de 17-jarige Eduard III, die meer op zijn grootvader, Eduard I leek dan op zijn vader. Eduard III zou uitgroeien tot één van de grootste Engelse koningen in de geschiedenis. Het is in ieder geval de eerste koning van wie geschreven documenten bewaard zijn gebleven en de koning die Engels als voertaal ging gebruiken.

Nationalisme was een tendens in heel Europa in de late middeleeuwen, ook Engeland. Eduard sprak zelf Engels en bepaalde dat het parlement ook Engels als voertaal moest gaan gebruiken. Daarnaast ging hij de vlag van de heilige Sint Joris (die volgens de legende een draak versloeg, u weet wel die witte vlag met het rode kruis) gebruiken als symbool van zijn land. Eduard was een briljante PR-manager. Hij gebruikte dergelijke symbolen om steun te vergaren en zijn macht en aanzien te vergroten.

Een andere manier om zijn aanzien te vergroten was de bouw van een nieuw paleis: Windsor Castle (de huidige koninklijke familie heeft zelfs de naam van dit kasteel geadopteerd als achternaam). Dit prachtige kasteel, met St. George’s Chapel (in het Nederlands Sint-Joriskapel) als hoogtepunt van pracht en praal werd de residentie van Eduard en zijn grote gezin (hij kreeg twaalf kinderen). In de kapel zijn de vlaggen van de beroemde Orde van Kousenband te zien, 26 stuks.

Windsor. Bron: wikimedia commons.

Windsor. Bron: wikimedia commons.

St. George Chapel

St. George Chapel. Bron: Wikimedia.

Wapenschilden

Orde van de Kousenband

Wapenschild Orde van de Kousenband. Bron: Wikimedia.

De Orde van de Kousenband was een andere PR-stunt om loyaliteit van zijn belangrijke ridders te belonen door de 24 belangrijkste getrouwen te kiezen (twaalf door de koning en twaalf door zijn oudste zoon). Waarschijnlijk is het idee van de kousenband niet ontstaan doordat een dame tijdens een dans een kousenband zou zijn verloren, maar eerder omdat Eduard nog weleens een losbandig feestje kon geven en hij hiermee zijn criticasters de mond wilde snoeren (vandaar het motto: Schande over hem die er kwaad van denkt (Honi soit qui mal y pense)).

Honderdjarige Oorlog

Er is meer voor nodig dan PR om een goede, of liever effectieve koning te zijn. Eduard III was een fantastisch militair! Hij maakte het karwei van zijn grootvader af door Schotland te onderwerpen (de Schotse koning bleef bestaan, maar ondergeschikt gemaakt aan de Engelse koning). Maar zijn grootste wapenfeiten leverde hij in Frankrijk, waar in 1337 de Honderdjarige Oorlog begon.

Vlag Eduard III

Nieuwe vlag met lelies en leeuw. Bron: Wikimedia.

Eduard maakte wederom briljant gebruik van symbolen om zijn claim op de Franse troon kracht bij te zetten. Hij veranderde de Engelse vlag in een Engels-Franse vlag met de blauwe, Franse lelies en de rode, Engelse leeuw.

De Honderdjarige Oorlog (1337-1453) was geen strijd tussen het oude idee van koningschap en het nieuwe idee van nationalisme, zoals de negentiende eeuwse geschiedschrijving ons wil doen geloven. Hoewel er misschien wel een kleine kern van waarheid in zit. Het was vooral de Franse adel en niet het volk dat tegen de Engelse koning in opstand kwam. En het was niet zozeer nationalisme als wel eigen belang dat dit gebeurde. Wel is het zo dat de mensen, vooral de adel in het gebied wat we nu Engeland noemen, gingen zich steeds meer ‘Engels’ voelen en de Fransen ‘Frans’.

Toen de Franse koning Karel IV in 1328 stierf, betekende dit het einde van het Huis Capet. Karel had geen mannelijke nakomelingen en dus ging de troon naar zijn neef Filips VI van het Huis Valois. Omdat Eduard III van Engeland een directere afstammeling was van de vader van Karel (zijn moeder was de zus van Karel), claimde hij, pas jaren later de Franse troon.

In de Middeleeuwen ruilden vorsten gebieden uit alsof het om persoonlijke bezittingen ging. De bevolking had daar niets over te vertellen en leek daar ook niets over te willen vertellen. Nationalisme bracht daar langzaam verandering in. Het basisidee van nationalisme is dat een gebied ondeelbaar is, bij elkaar hoort en onlosmakelijk met de bevolking en haar geschiedenis verbonden is. In de gebieden die wij nu Frankrijk noemen wilde men op den duur geen Engelse koning accepteren en dus begon een deel van de bevolking/adel (waaronder Jeanne d’Arc) een Franse vorst te steunen die de troon eveneens opeiste.

De Honderdjarige Oorlog zou generaties duren.

Crécy 1346

Edward III

Eduard III. Bron: Wikimedia.

Een van de belangrijkste veldslagen aan het begin van de oorlog was de slag bij Crécy. Eduard III trok met een leger Het Kanaal over en ging een alliantie aan met Vlaanderen (hij was getrouwd met een Vlaamse) en Bourgondië.

Bij Crécy werd een Engels leger van 15.000 voornamelijk voetsoldaten (ook de 3.000 Engelse ridders vochten grotendeels te voet) geconfronteerd met een Frans leger van 7.400 ridders te paard, ruim 10 infanteristen en 6.000 Genuese boogschutters onder leiding van de Franse koning, of moet ik zeggen pretendent (?), Filips VI.

Eduard III had twee belangrijke troeven tegen de Franse ridders. Hij introduceerde het kanon op het West-Europese slagveld, hij had vijf van deze bulderende vuurmonden meegenomen. En Eduard kon rekenen op een elite van 7.000 boogschutters, zogenaamde Longbows (lange bogen). De Longbow was een veel dodelijker wapen dan de Genuese kruisboog. De Engelsen konden hierdoor vaker (twee keer zo snel zelfs) en verder schieten dan de Fransen.

De veldslag begon met een duel tussen de Genuese kruisbogen en de Engelse Longbow, die geen spaan heel lieten van de Genuezen. Filips VI raakte hierdoor zo gefrustreerd (hij had flink moeten dokken voor deze Genuese ‘hulp’) dat hij zijn ridders het teken gaf aan te vallen zonder dat de Genuezen zich fatsoenlijk konden terugtrekken. De Franse ridders denderden zo over hun eigen bevriende troepen heen.

Vervolgens werden de ridders door een combinatie van piekeniers, die hun twee meter lange pieken in de grond staken van de steile helling waar ze stelling hadden genomen om de paarden tegen te houden en Longbows afgeslacht.

Jan de Blinde

Wapenspreuk van Jan de Blinde van Bohemen: “Ich Dien”. Bron: Wikimedia.

De jonge, 16-jarige kroonprins Eduard, die de bijnaam de Zwarte Prins kreeg onderscheidde zich op het slagveld. Hij begaf zich midden in het gevecht en toen hij om versterking vroeg aan zijn vader antwoordde die: “Nee, laat hem zijn sporen maar verdienen”. Dat deed hij dan ook, net als de blinde koning van Bohemen, die aan Franse zijde meevocht. Jan de Blinde liet zich op zijn paard hijsen en zich tot midden in het strijdgewoel brengen, waar hij vervolgens om begrijpelijke redenen werd gedood. Vanwege deze dappere (pas later zouden we zeggen ‘domme’) actie, nam de jonge Eduard de witte veren van het wapen van Bohemen over als zijn symbool. Sindsdien zijn die witte veren (en het motto Ich dien = Ik dien) altijd het symbool van de ‘Prince of Wales’ gebleven.

De Engelsen wonnen de slag en namen hierna Calais in. Eduard was echter niet sterk genoeg om Parijs te bedreigen. Dat zou hij aan zijn opvolgers moeten overlaten.

Crécy

Eduard III telt zijn doden na Crécy, 1346. Bron: Wikimedia.

Pest, parlement en dood

Na alle successen in de strijd brak er een periode van ellende aan voor Eduard en zijn bewind. De oorlog kostte veel geld (ruim 1 miljoen Mark!) en duurde maar voort zonder dat er vooruitzicht was op een eindoverwinning. Het doel was te groot voor de middelen die ter beschikking stonden.

Bovendien brak overal in Europa een vreselijke ziekte uit, de pest. Die decimeerde de bevolking, Europa verloor tussen 1347 en 1351 zou ongeveer een derde van de Europese bevolking zijn bezweken aan deze Zwarte Dood.

De oorlog raakte mede hierdoor in het slop. Andere wapenfeiten van het regime van Eduard III zijn de permanente rechtbanken die overal in het land werden geïnstalleerd en het principe dat de adel in het parlement niet willekeurig door de koning maar alleen door zijn gelijken in het parlement mochten worden gearresteerd en veroordeeld. Dit zorgde vaak voor een meer vreedzame oplossing van conflicten tussen adel en koning, die veel meer met het parlement moest onderhandelen/praten dan voorheen. Weer een uitbreiding van de bevoegdheden en macht van het parlement dus.

Toen Eduard op 21 juni 1377 stierf was zijn nalatenschap groot. Een jaar eerder was zijn oudste zoon, de Zwarte Prins gestorven aan dysenterie, de troon ging naar zijn zoon, de kleinzoon van Eduard III, Richard II. Richard was 10 jaar oud in 1377.

Kleinzoon: Richard II

Hoewel Eduard dus veel goeds had verricht, liet hij het land wel met enorme schulden achter. Die moest worden gefinancierd met een “poll tax”, een belasting per hoofd van de bevolking. De arme boeren werden geruïneerd door deze belasting…

Dus in 1481 volgde een opstand, de zogenaamde ‘Peasants’ Revolt’ de grootste boerenopstand in de Engelse geschiedenis. De opstandelingen vielen zelfs Londen binnen en confronteerden de koning met een enorme overmacht. De 14-jarige koning moest wel onderhandelen met de leiders.

Tijdens de onderhandelingen, die buiten plaatsvonden, ging één van de onderhandelaars van de boeren verbaal dusdanig tekeer tegen de koning dat één van de volgelingen van Richard hem neerstak. Hierop pakten de boeren hun wapens en stormden richting de volgeling om wraak te nemen. In plaats van te vluchten, stuurde Richard hierop zijn paard naar voren en riep: “Laat mij uw koning en leider zijn!”. Hiermee redde Richard niet alleen zijn eigen leven, maar ook dat van vele anderen en herstelde hij de rust en orde binnen zijn rijk. De boeren durfden de koning geen kwaad te doen en kwamen weer terug naar de onderhandelingstafel.

Richard III

Richard II (midden, goud) tijdens The Peasants’ Revolt. Bron: Wikimedia.

Dat was één van de weinige daden waar Richard trots op kon zijn. Het maakte hem namelijk niet beducht voor opstanden, eerder arrogant en hoogmoedig. Richard voelde zich, mede door deze ervaring ver verheven boven het volk en de adel. Richard was de inspiratiebron voor R.R. Martin (de schrijver van Game of Thrones) voor het karakter koning Joffrey. Hij was ijdel en arrogant. Richard was de eerste koning die zich ‘Your Highness’ liet noemen.

heilige koning Richard

Zo zag Richard (links knielend) zich graag: een heilige koning. Bron: Wikimedia.

Hij riep steeds meer weerstand op. Na een tweede opstand, nu van de adel, liet hij enkele belangrijke edellieden terechtstellen en pikte hij hun land in. Dat maakte hem gevreesd door de rest van de adel. De Engelse adel eiste van een koning dat hun rechten, vooral dat van bezit werd gerespecteerd en beschermd door de koning. Richard dwong daarnaast rijke edellieden hem geld te ‘lenen’ (zonder rente te betalen…). Ook dat maakte hem gehaat en gevreesd. De rechtsorde dreigde ieder moment in te storten onder deze koning. Het was eigenlijk nog een wonder dat deze arrogante en onbetrouwbare kwast zo lang op de troon kon blijven zitten terwijl niemand hem mocht.

Jan van Gent

Jan van Gent. Bron: Wikimedia.

Een van zijn ooms, de vierde zoon van Edward III was Jan van Gent (hij was geboren in Gent), hertog van Lancaster. Hij was de machtigste man van Engeland, naast de koning en regent toen Richard nog minderjarig was. Zijn zoon Hendrik raakte in conflict met een andere belangrijke edelman en koning Richard bepaalde dat de twee het maar moesten uitvechten in een ‘trial by combat’, wat in Game of Thrones ook diverse malen voorkomt.

Vlak voordat de twee kemphanen, de al in vol ornaat tegenover elkaar stonden met publiek erbij en alles, riep de koning: “Ho! Ho!”. Hij gelaste het gevecht ineens af en verbande de twee uit Engeland. Opnieuw fietste de koning op ongeoorloofde wijze door de rechtsorde heen.

Richard II

Richard II. Bron: Wikimedia.

Toen begin 1399 Jan van Gent overleed en zijn rijke gebieden naliet aan zijn verbannen zoon, greep koning Richard andermaal op onrechtmatige, of liever onmorele en onverstandige wijze in. Hij liet Hendrik onterven en pikte de gebieden van Lancaster in zijn geheel in. Hendrik zat in Parijs toen hij dit nieuws te horen kreeg. Het verbaasde hem niet eens, omdat hij Richard persoonlijk kende en hem niet vertrouwde. Maar er zat kwam nog een tweede bericht tegelijkertijd bij Hendrik binnen. Koning Richard was bezig met een militaire campagne in Ierland en zou daar maanden mee bezig zijn…

Hendrik aarzelde geen moment, hij vertrok naar Engeland om zijn kleine, arrogante neefje af te zetten. Bijna elke edelman, zelfs de regent die Richard in zijn afwezigheid had aangesteld (!) koos partij voor Hendrik. Zo werd Richard al snel gevangen genomen en afgezet. In 1400 werd hij vermoord, waarschijnlijk op orders van de nieuwe koning Hendrik IV.

De directe lijn van troonopvolging van de Plantagenets was doorbroken…

‘The Black Dinner’:
inspiratie voor de ‘Red Wedding’ in Game of Thrones

Op 24 november 1440 nodigden twee Schotse koningsgezinde edellieden de opstandige familie Douglas uit voor een dinertje. De familie Douglas was een oude adellijke familie met veel macht en aanzien. In aanwezigheid van de jonge koning Jacobus II werd vervolgens de hele familie Douglas uitgemoord en hun kasteel ingenomen, net zoals de familie Stark tijdens de Bloedbruiloft in Game of Thrones (de Black Dinner, zoals deze episode is genoemd was de inspiratie voor de Bloedbruiloft).

De familie Douglas was een rijke, machtige familie die een opstand zou beramen tegen de koning. Tijdens het diner zou een zwarte stierenkop naar binnen zijn gedragen, waarna de slachting begon. Een zwarte stierenkop is een Schots voorteken van de dood van de gast(en).

Erlend van Ark

Erlend van Ark is historicus, docent en schrijver. Hij is geboren in 1977 en opgegroeid in het Noord-Hollandse Middelie. Na de middelbare school heeft hij eerst een bachelor Bank- en Verzekeringsleer gehaald en daarna is hij in 2000 Geschiedenis gaan studeren (UvA) en heeft hij de eerstegraads docentenopleiding (VU) afgerond. Na een aantal jaren gewerkt te hebben als geschiedenisdocent en docent Bestuurskunde kwam de uitgever I-Publish op zijn pad. Inmiddels is zijn eerste boek, over de Eerste Wereldoorlog, gepubliceerd en werkt hij aan zijn tweede, over de Tweede Wereldooorlog. Daarnaast is hij als freelance docent verbonden aan diverse onderwijsinstellingen en heeft hij werk als content schrijver en blogger. Erlend heeft een relatie met Irene Buzzoni en woont in Purmerend.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!