Lupercalia: naakt rennen in Rome

Valentijnsdag kennen de oude Romeinen niet. Maar op 15 februari rennen er met bloed besmeurde, naakte jongens door de stad. Het is Lupercalia!

lupercalia

Lupercalia: 15 februari

Varro, een Romeins auteur, schrijft in zijn werk over de Latijnse taal over de origine van de namen van Romeinse maanden. Het eerste is Januaris, vernoemd naar de God Janus, de god met de twee hoofden die zowel naar voren als naar achteren kijkt. Echt een nieuw begin dus. De tweede maand is Februaris geheten. Varro geeft daar twee verklaringen voor. De eerste is dat deze maand vernoemd is naar de goden van de onderwereld voor wie er festivals plaatsvinden in deze periode, di inferi. De tweede verklaring zit meer in Varro’s straatje en stelt dat de naam afkomstig is van dies februatus, de Dag van de Reiniging. Die Dag van de Reiniging wordt gevierd met het festival Lupercalia, 15 februari.

Feest van de wolven

Er is een aantal klassieke auteurs waar we onze informatie over Lupercalia vandaan halen: met name Plutarchus, de al genoemde Varro en Augustinus. Plutarchus stelt dat Lupercalia een zeer oude oorsprong heeft, namelijk vanuit Arcadië, het klassieke Utopia in Griekenland waar alles nog pais en vree was, waar Pan rondhuppelde met zijn nimfen en andere bevallige meisjes en waar de eerste koning die in het gebied van het latere Rome zijn stad stichtte vandaan kwam. Oude mythologische tradities en verhalen zouden volgens de legenden daar hun origine hebben. Zo ook het Lupercalia, dat een voortzetting van het Griekse Lycea zou zijn, het feest van de wolven. Wolven zijn voor de geschiedenis over de stichting van Rome super belangrijk, want Remus en Romulus, de stichters van Rome, zouden nadat zij waren achtergelaten, gevoed zijn door een wolvin. Iedereen kent het beroemde beeld van de wolvin, waar later twee figuurtjes onder gezet zijn: Remus en Romulus.

Reinigingsfestival

Volgens Plutarchus is de Lupercalia een reinigingsfestival, waarbij de geschiedenis van de stichting wordt gevierd met daarbij een vruchtbaarheidscomponent. Want wat is de praktijk van dit festival? Allereerst vond er een offer van geiten plaats. Vervolgens kwamen er twee jongens van goede komaf naar voren, vrijwel naakt op een riem rond het middel na. Zij drukten een zwaard in het bloed van de geiten en plaatsten dat op hun voorhoofd. Daarna veegden zij het bloed van hun voorhoofd met wol en melk, onder luid gelach. Als ze dat gedaan hebben sneden ze de vacht van de geiten in lange repen en zetten het vervolgens met die repen op een rennen rond het oude centrum van Rome. Belangrijk punt in deze rondgang is de grot van Remus, Romulus en de wolvin. Naakt met repen van geitenvacht renden zij rond de stad en de vrouwen van vruchtbare leeftijd ontliepen hen niet. De bries die afkomstig is van die repen die door de rennende jongens vastgehouden werden, zou zorgen voor vruchtbaarheid, zwangerschap en een makkelijke bevalling. Een makkelijke bevalling, welke vrouw wil dat nou niet? Na deze rondgang werd er nog een hond geofferd. In latere tijden zal het festival een meer erotische kant krijgen, en zal er een leeftijdsbepaling aan de jongens komen die rond de stad gaan rennen. Ze werden iets te seksueel aantrekkelijk voor de vruchtbare dames in de stad.

Naakt rennen

Waar komt dat naakte rennen door de stad nu vandaan? Plutarchus geeft twee auteurs met elk een ander verhaal over de origine van dit gebruik. De eerste is ene Butas, die geschreven zou hebben dat de volgelingen van Romulus, na hun overwinning op Amulius vreugdevol naar de grot gerend zijn waar Remus en Romulus door de wolvin gevoed zouden zijn. Het rennen rond het oude centrum en de locatie van de grot op deze route tijdens het festival zou een imitatie van dit geren van Romulus’ volgelingen zijn. Het bloed, zwaard en de melk zouden dan verwijzen naar de strubbelingen van die tijd en het voeden van Remus en Romulus.

Rennend de kudde zoeken

Caius Acilius zou een andere verklaring hebben voor de gebruiken van de Lupercalia. Namelijk dat de volgelingen van Romulus op een zeker moment hun kudde kwijt zijn, tot Faunus bidden en naakt op zoek gaan naar de kudde om het terug te brengen. Dat zoeken deden ze zoals gezegd naakt en rennend. Waarom naakt? Wel, omdat kleren gaan plakken als je zweet en dat zit dan alleen maar in de weg. Vanwege het te verwachten zweet bij een rennende zoektocht hebben ze dat maar naakt gedaan. Daarom zouden de luperci, die rennende jongens, dat deel van het festival naakt doen.

Hond

Maar Plutarchus schrijft dat de Lupercalia een reinigingsfestival was. Dat zou ook het offeren van een hond kunnen verklaren, aangezien dat verwijst naar een Griekse traditie van het periskylaksimos, het ronddragen van een puppy. Maar het offer van de hond kan ook een offer aan de wolvin zijn, wat beter zou passen in de andere verklaringen rondom te gebruiken. Augustinus, de kerkvader, heeft een heel andere verklaring voor het fenomeen van Lupercalia. Volgens Augustinus is de route namelijk niet circulair rond het oude centrum, maar rennen de luperci de Heilige Weg op en neer. Die weg liep van het Forum Romanum het Capitool op. Men moet hierbij onthouden dat het Forum voorheen een begraafplaats was, ruim voor de bloei van Rome. Dit zou ook beter een verklaring kunnen geven voor een veel bediscussieerd zinnetje van Varro.

I prefer to think ‘Februarius’ is named after the Day of Purification, because people are purified on that day – that is the naked luperci go round the Ancient Palatine city, which is surrounded by human flocks. 

Varro. De lingua latina libri XXV. VI.34

Dit kan ofwel de reiniging van de mensen in het publiek zijn, ofwel de reiniging van de stad zelf. Dan moeten we Augustinus en Varro combineren. Enerzijds het reinigen van de stad, uit Varro, en anderzijds die lineaire route van het Forum naar het Capitool en terug. Bedenkende dat het forum in oudere tijden begraafplaats is geweest, zou het ‘human flocks’, ‘de massa’ symbool kunnen staan voor de doden. Middels het reinigingsritueel zou de stad gereinigd worden van de doden. Dode mensen moesten namelijk zo spoedig mogelijk de stad uit, overledenen binnen de stadsmuren werd als onrein gezien. Mogelijk dat gezien het eerdere gebruik van het forum als begraafplaats, de stad gereinigd moest worden.

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!