De Franse Tijd in Nederland

Meer dan 200 jaar geleden is ons land bezet door Frankrijk, die zich kenmerkt door opmerkelijke verandering. Lees hier meer wat er precies verandert tijdens de Franse bezetting. 
Wie aan de Franse Tijd denkt, zal ongetwijfeld direct denken aan Napoleon Bonaparte, zijn broer Lodewijk Napoleon die koning was van 1806 tot 1810, en de invoering van de Burgerlijke Stand. Maar de Franse Tijd in Nederland (1795 -1813) was bovenal een opmerkelijke periode van vele bestuurlijke en maatschappelijke veranderingen.

wapen_lodewijk_napoleon

Het wapen van het Koninkrijk Holland en Lodwijk Bonaparte. bron: wikimedia commons

Burgerlijke stand en dienstplicht

De meest bekende bestuurlijke veranderingen waren de invoering van Burgerlijke Stand in 1811, en invoering van de dienstplicht in 1810. Door middel van loting werd bepaald wie in militaire dienst moest. Een door het lot aangewezen soldaat werd loteling of conscrit genoemd. De loting gebeurde door middel van een houten trommel met draaizwengel. Tot 1898 kon een ingelote dienstplichtige een vervanger (remplaçant) inhuren. Dat hield in dat vermogende dienstplichtigen hun dienstplicht konden ‘afkopen’ door een andere jongeman tegen betaling de dienstplicht te laten vervullen. Na 1898 gold de dienstplicht voor alle mannen vanaf 18 jaar. Gewetensbezwaarden konden een vervangende dienstplicht in een andere sector vervullen. Sinds 1 mei 1997 is de opkomstplicht voor de militaire dienst opgeschort, waardoor dienstplichtigen zich niet meer hoeven te melden.

lotingstrommel

Een lotingstrommel. bron: wikimedia commons

Grondwet

Verder werden de eerste Grondwet, het burgerlijk wetboek, het kadaster, huisnummers, registratie van achternamen, en standaardmaten en gewichten zoals de kilo, meter en liter tijdens de Franse Tijd ingevoerd. Ook werd de bureaucratie opgeheven, de postbezorging, het onderwijs en de Rechterlijke macht gereorganiseerd. In 1799 werd het eerste postkantoor geopend en in 1807 werd de eerste postwet ingevoerd. Daardoor kreeg de Staat het monopolie en werden vaste tarieven geregeld. Het postbedrijf viel onder het Departement van Financiën. Aanvankelijk werd de post lopend bezorgd, en tijdens de Franse Tijd werd de postiljon geïntroduceerd, waarbij de post met paard en wagen werd bezorgd. Daardoor werd de post veel sneller bezorgd.

Onderwijswet

In 1806 werd een nieuwe onderwijswet ingevoerd. Deze wet regelde alle zaken met betrekking tot het lager onderwijs. De belangrijkste zaken die daarin geregeld werden waren: Leraren werden verplicht om klassikaal les te gaan geven en moesten bevoegd zijn. Zowel de maatschappelijke als christelijke deugden moesten onderwezen worden. Ouders werden verplicht om schoolgeld te betalen.

Wel werd er nog steeds onderscheid gemaakt tussen openbaar onderwijs en bijzonder onderwijs. Een landelijke inspectie zag erop toe dat de nieuwe schoolregels werden nageleefd.

Oprichting grote instellingen

Verder werden in de Franse Tijd het Koninklijk Instituut van Wetenschappen, de Koninklijke Bibliotheek, en de Nationale Kunstgalerij, de voorloper van het Rijksmuseum opgericht.

Bataafse Republiek (1795 – 1801)

Voordat Napoleon Bonaparte zijn broer Lodewijk Napoleon aanstelde als koning van Nederland, was Nederland al een bondgenoot en vazalstaat van Frankrijk. Na de Franse revolutie vielen Franse troepen in 1794/1795 Nederland binnen en werd de Bataafse Republiek gevestigd. De Franse Tijd was begonnen.

‘Wat nu’, zei Pichegru (Pietje Cru)

Onder leiding van de Franse Generaal Jean-Charles Pichegru staken Franse troepen in 1794 de Maas over en namen Nijmegen in. De winter van 1794/1795 was bijzonder streng. In december 1794 staken de Fransen onder leiding van Pichegru de bevroren Maas en Waal over en zij veroverden Utrecht en Amsterdam. Na Amsterdam werd ook de rest van Nederland ingenomen door de Fransen. Toen Pichegru en zijn troepen de grote rivieren in Midden-Nederland bereikten, leken de rivieren een onneembare barrière. Volgens de overlevering zou Pichegru ‘Wat nu?’, hebben gezegd. Dat leidde uiteindelijk tot het ontstaan van de uitdrukking: ‘Wat nu’, zei Pichegru (of Pietje Cru)’.

Pichegru

Generaal Jean-Charles Pichegru. Bron: wikimedia commons

Stadhouder Willem V vluchtte naar Engeland, en op 19 januari 1795 werd de Bataafse Republiek uitgeroepen. De Bataafse Republiek werd gevormd naar het voorbeeld van en met militaire steun van Frankrijk. In 1798 werd de eerste Nederlandse grondwet ingevoerd, en in de republiek stond de democratie hoog in het vaandel. Op 1 maart 1796 kwam de eerste Nederlandse Volksvertegenwoordiging (de Nationale Vergadering) bij elkaar.

Einde van de Bataafsche Republiek

Een grondwetswijziging in 1801 luidde het einde van de Bataafse Republiek in, en de naam veranderde in Bataafs Gemenebest. De Bataafse Republiek dankte zijn naam aan de Germaanse stam de Bataven, die in de tijd van Julius Caesar in Nederland woonde. In 1806 verving Napoleon Bonaparte het Bataafse Gemenebest door het Koninkrijk en hij stelde zijn jongere broer Lodewijk Napoleon aan als koning van Nederland.

Grote veranderingen

Deze periode bracht drastische en ingrijpende culturele, maatschappelijke, politieke en sociale veranderingen met zich mee. De leiding van het landsbestuur was van 1804 tot 1806 in handen van de door Napoleon aangestelde raadspensionaris Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825). Schimmelpenninck voerde een nieuw belastingstelsel in. Er werd accijns geheven op zout en zeep, op turf, alcoholische dranken, graan, meel en vlees. Verder werden grondbelasting, een kadaster, personele belasting op bedienden, paarden, meubels ingevoerd.

In 1806 werd Schimmelpenninck vervangen door Lodewijk Napoleon Bonaparte die koning werd van Nederland. Als dank voor zijn bewezen diensten werd Schimmelpenninck door Napoleon in 1807 geëerd met de adellijke titel van Chevalier de l’Empire.

De overwinning van Engeland

De Franse bezetting markeerde ook de definitieve economische en militaire overwinning van Engeland op Nederland. Tijdens de Zeeslag bij Kamperduin in 1797 werd de Nederlandse vloot verslagen door de Engelsen, die samen met de Russen Noord-Holland binnenvielen, de Nederlandse vloot in Den Helder veroverde en Alkmaar bezette. De Engelsen en Russen werden verslagen bij de Slag bij Castricum en moesten zich uit Nederland terugtrekken. In 1809 bezette een Engels leger het Zeeuwse eiland Walcheren, waar het echter vastliep. Een groot deel van het Engelse leger stierf, en aan het einde van 1809 trok het leger zich terug. Verder verloor Nederland de Kaapkolonie en de koloniën Guyana en Ceylon aan Engeland. In 1798 werd de Vereenigde Oost-Indische Campagnie (VOC) ontbonden. Het laatste steunpunt voor Napoleon Bonaparte was Delfzijl, wat van 13 november 1813 tot het ontzet op 23 mei 1814 belegerd werd . Omdat de verdediger van de stad, Kolonel Maufroy, niet wilde geloven dat Napoleon gevallen was, bleef de vesting tot na de Franse Tijd bezet.

Parlez vous Français?

Op scholen werd onderwijs in de Franse taal verplicht en de invloed van de Franse taal op de Nederlandse taal was en is nog steeds zeer groot. Jarenlang was de Franse taal de voertaal van de elite in Nederland. Dit is nog steeds zichtbaar op het Nederlandse wapen, waarop de tekst: ‘Je maintiendrai ‘(“ik zal handhaven”) staat. Tijdens de Franse bezetting was de Franse taal van 1810 tot 1813 de officiële taal, naast het Nederlands. Tot 1892 bestond er een Franstalige krant genaamd Le Courrier de la Meuse voor Maastrichtenaren met het Frans als moedertaal. In het onderwijs werd het Frans als tweede taal tot ver in de 20e eeuw belangrijker beschouwd dan het Engels.
Heel veel uitdrukkingen en woorden zijn afgeleid uit de Franse taal. Een aantal bekende voorbeelden van uit de Franse taal afgeleide Nederlandse woorden en uitdrukkingen zijn: bureau, garage, portemonnee, abattoir, ambulance, barricade, bonbon, parlement, acte de présence geven (zichzelf vertonen), au pair (hulp in de huishouding), bon vivant (levensgenieter) cabaretier, capuchon, crèche (kinderopvang), eau de cologne, faillissement, gourmetten, horloge, humeur, haute couture (toonaangevende mode), journalist, jus d’orange, tournee en paraplu.

Bronnen en achtergrondinformatie

https://nl.wikipedia.org/wiki/Franse_tijd_in_Nederland
http://historiek.net/postbezorging-in-nederland/911/
http://blog.postnl.com/logistiek/de-geschiedenis-van-post-in-nederland/
https://www.rijksmuseum.nl/nl/ontdek-de-collectie/tijdlijn-nederlandse-geschiedenis/1806-1813-franse-tijd
https://elzeluikens.wordpress.com/
http://www.defransetijd.nl/de-franse-tijd/franse-tijd/
http://www.historischnieuwsblad.nl/fransetijd/index.html#
http://www.ijzereneeuw.nl/staat/
http://www.ijzereneeuw.nl/staat/louis-bonaparte-noem-me-maar-lodewijk/

Schrijf je in voor TOEN!