De Franse Tijd

Het is in 2011 200 jaar geleden dat Napoleon Nederland, waaronder Amsterdam en Utrecht, bezocht. Het was de bekroning van de Franse Tijd. Deze periode  bracht nogal wat veranderingen, zoals de invoering van de burgerlijke stand. In dit artikel staan we stil bij de Franse Tijd.
Het is in 2011 200 jaar geleden dat Napoleon Nederland bezocht, waaronder Rotterdam, Amsterdam en Utrecht.  Het was de bekroning van de zogenaamde Franse Tijd (1795-1813). Deze periode  bracht nogal wat veranderingen, zoals de invoering van de burgerlijke stand. In dit artikel staan we stil bij de Franse Tijd.

 
Verlicht Utrecht

 
 
 
 
 
 
 
 
 

Post van den Neder-Rhijn. Bron:www.kb.nl

Gedurende de laatste 25 jaar van de achttiende eeuw was Utrecht een brandpunt van het toen
populaire verlichte denken. Met name rijke middenstanders voelden zich aangetrokken tot
politiek-rationeel denken en vonden dat de regentenoligarchie als ook stadhouder Willem V te
weinig ruimte boden aan democratie. In hun salons en in de studie- en leesgenootschappen
bespraken deze rijke middenstanders hun denkbeelden en lazen het vervolgens in de Post
van den Nederrhijn. Deze krant, onder redactie van Pieter ’t Hoen, werd uitgegeven in Utrecht.
De groep die meer inspraak eiste, noemde zich “Patriotten” (=vaderlandslievende) net als hun
geestverwanten, elders in de Republiek. Tevens zetten zij zich in voor verbetering van de
economie door wedstrijden te organiseren en door samen te werken met Maatschappijen tot
Nut van het Algemeen. Zo probeerden ze de mensen te stimuleren de malaise te bestrijden.
Goed onderwijs werd daarbij onmisbaar geacht. Beroemde aanvoerders van deze Utrechtse
Patriotten waren een student met een Ceylonese achtergrond, Quint Ondaatje en Lidt de Jeude
die uit een beroemd progressief denkend regentengeslacht kwam. Vanuit Utrecht ontstond in
1784 een landelijk gecoördineerde Patriottenbeweging.

 
Patriottenbeweging
Tijdens één van hun demonstraties in 1786 bestormden zij het stadhuis in Utrecht, met als

resultaat: Utrecht was vrij! De eerste democratisch bestuurde stad in de Republiek. In
1787 kwam het Pruisische leger de stadhouder echter te hulp. Patriotten werden gevangen genomen,
gedood, gingen ondergronds of vluchtten richting het door hun bewonderde Frankrijk. Even leek
het ancien regime van stadhouder en regenten hersteld. Dit was echter schijn, want intussen
voltrok zich in 1789 de Franse Revolutie waardoor in rap tempo de verlichtingsideeën, al dan
niet omlijst door bloederige taferelen, ingevoerd werden.

 

Franse revolutie
De revolutie werd enthousiast geëxporteerd en onder mom van “vrijheid voor volk en
vaderland” van harte gesteund door de Patriotten die zo snel mogelijk weer in de openbaarheid
traden om het heft opnieuw in handen te nemen. Rond de vrijheidsboom op de Neude werd
gedanst door het volk, dat wil zeggen het denkend deel der natie. Het ‘gepeupel’ begreep in die
tijd nog niets van politiek en werd er buitengehouden. Het resultaat van al hun inspanningen
had echter een keerzijde: een Franse militaire bezetting, een negatieve balans wat betreft ’s
lands financiën en een nieuwe elite die aan de macht kwam. Helaas waren die het onderling
niet zo met elkaar eens. En zo konden de Fransen gemakkelijk ingrijpen in de Bataafse
Republiek om het bestuur naar hun hand zetten. Daarbij kwam dat pro-Frans automatisch
betekende anti-Engels met enorme consequenties voor handel en bedrijvigheid. Armoede en
werkloosheid namen alleen maar toe plus de anti-Franse sentimenten.

 

Napoleon

Intussen greep de populaire generaal Napoleon Bonaparte de macht en dat betekende vanaf

Keizer Napoleon. Bron:wikipedia.org

1799 een nog intensievere Franse bemoeienis met de Bataafse Republiek. Dit had ook militaire
consequenties omdat de vijanden van Frankrijk ook onze kusten bestookten (1799 Engelse
inval bij Bergen NH). Napoleon vond het Bataafse bestuur te slap en te weinig pro-Frans zodat
in 1806 zijn broer Lodewijk Napoleon geïnstalleerd werd tot koning van Holland.
In 1810, Napoleon was al over zijn hoogtepunt heen vanwege een ongunstig verloop van de
strijd in Spanje en onwillige bondgenoten als Pruisen en Rusland. Voor een expeditie naar
Rusland stonden geld, manschappen, paarden en transportmateriaal hoog op zijn verlanglijstje.
 
Dat was een belangrijke reden om tot inlijving over te gaan. Holland werd onderdeel van het
Franse keizerrijk en daarop moest de wetgeving aangepast worden. Omdat Napoleon wilde
weten hoeveel weerbare mannen in dit deel van zijn rijk onder de wapenen geroepen konden
worden werd de burgerlijke stand ingevoerd. Hij was de eerste heerser met totalitaire trekjes:
alles en iedereen was in dienst van het keizerrijk en dus van hem. Door al deze ontwikkelingen
en maatregelen was men anti-Frans. De keizer achtte het daarom noodzakelijk naar deze
uithoek van zijn rijk te reizen en er een hele maand te blijven.
Bezoek aan Holland
Holland was erg belangrijk voor zijn oorlog tegen Rusland, ingeklemd tussen Pruisen en het ó zo vijandige Engeland. Amsterdam werd niet voor niets derde hoofdstad van het rijk. Zijn reis was een charmeoffensief maar
tegelijkertijd ook volkomen militair gericht, want hij inspecteerde allerlei strategische locaties en
gaf bevelen tot verbetering en uitbreiding.
Samen met zijn nieuwe echtgenote Marie Louise, Oostenrijkse prinses van geboorte,
doorkruiste hij kris kras het land waarbij zij vaak lang op hem moest wachten. Begin oktober
1811 reisde hij zo snel mogelijk naar Utrecht. Hier verbleef hij een aantal dagen, heel goed
beseffend welke strategische positie deze stad innam. Natuurlijk maakte hij een rijtoer door de
stad en logeerde in het paleis dat zijn broer zo fraai had ingericht.
Napoleon werd in oktober 1813 verslagen bij Leipzig waarna in november de oude tijden
terugkeerden. Tot ieders opluchting en met ieders instemming arriveerde de zoon van de
laatste stadhouder en werd het jaar daarop ingehuldigd als koning der Nederlanden. De elite uit
de tijd van Lodewijk Napoleon en de keizer stond deze nieuwe Koning bij om de overgang zo
soepel mogelijk te laten verlopen.

 

Informatie
In 2011 brengt de Stichting Thematijdschriften 6 tijdschriften uit over het bezoek van Napoleon aan Nederland. Zie:

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!