Gaius Julius Civilis

Gaius Julius Civilis wordt in 25 na Christus geboren en leidt in de jaren 69 en 70 de opstand van de Bataven tegen de Romeinen. Hij komt in opstand tegen de Romeinse keizers die elkaar in 69 in rap tempo opvolgen. Over Julius Civilis is maar weinig bekend. De enige bron van betekenis is de Historiae, van de Romeinse schrijver Tacitus.

Julius Civilis

De samenzwering van Claudius Civilis. Rembrandt van Rijn, 1662. Bron: Wikipedia

Romeins staatsburger
Julius Civilis werd geboren als Bataaf. Toen hij volwassen werd, verkreeg hij het Romeinse burgerrecht en diende in het Romeinse leger. Uit de Historiae van Tacitus blijkt dat er geen politieke redenen waren voor de opstand van Julius Civilis. Sterker: hij is de opstand mogelijk niet eens gestart.

Civilis keerde zich tegen de Romeinen nadat hij en zijn broer Claudius Paulus aan het einde van de zestiger jaren door de Romeinen van verraad werden beschuldigd. Paulus werd meteen gearresteerd en geëxecuteerd. Julius Civilis werd naar Rome gestuurd om daar berecht te worden. Maar in het onrustige Rome was na de dood van Nero een nieuwe keizer aan de macht gekomen. Onder deze keizer, Servius Sulpicius Galba, werd Julius Civilis vrijgesproken en kon hij terugkeren naar het gebied van de Neder-Rijn. Julius Civilis was nu weer vrij man, maar zwoer de dood van zijn broer te wreken.

Het ontstaan van de opstand
De kans om zijn broer te wreken kreeg hij toen er in het Romeinse Rijk diverse opstanden uitbraken en Romeinse keizers elkaar in hoog tempo opvolgden. Toen Aulus Vitellius in juli 69 in Rome de macht greep en zich tot keizer uitriep, werd hij al snel belaagd door Vespasianus, die eveneens aanspraak maakte op de keizerstroon.

Met Vespasianus in aantocht mobiliseerde Vitellius zijn Rijnlegers en gaf bevelhebber Marcus Hordeonius Flaccus het bevel om soldaten naar Rome te sturen. Flaccus weigerde en ook de Bataafse edelen stuurden geen stamgenoten naar Rome. In plaats daarvan nodigde Julius Civilis de edelen uit voor een feestmaal. Tijdens het feestmaal beschreef Civilis hoe de relatie met de Romeinen was veranderd. De gelijkwaardigheid van weleer had plaatsgemaakt voor slavernij van de Bataven. Verder somde hij al de onrechtvaardige daden op, die door de Romeinen jegens de Bataven gepleegd waren en roemde hij het Bataafse verleden. De edelen stonden achter Civilis en de opstand was geboren.

In plaats van zelf meteen met de Bataven een eigen opstand te ontketenen, sloten Civilis en zijn Bataven zich aan bij de opstand van de Kaninefaten, die ook door de Friezen werden gesteund. Onder leiding van de Kaninefaat Brinno hadden deze opstandelingen al een paar Romeinse legerkampen vernietigd. Andere bronnen zeggen echter dat Brinno mogelijk door Julius Civilis is overgehaald tot de opstand.

Twee veldslagen

Tacitus

Potret van Publius Cornelius Tacitus. Dankzij Tacitus weten we veel over de gebeurtenissen rondom het vierkeizersjaar. Bron. Wikipedia

Vlakbij Arnhem vond het eerste treffen met de Romeinse legers plaats. Toen Germaanse hulptroepen in het Romeinse leger plots overliepen naar de opstandelingen, was het gedaan met het evenwicht en werden de Romeinen verslagen.

In antwoord op de verloren veldslag besloot de Romeinse veldheer Flaccus sterkere eenheden naar het gebied te sturen. Vanuit  het Romeinse legerkamp Castra Vetera (het huidige Xanten in Duitsland) vertrokken twee legioenen met hulptroepen: in totaal zo’n 6000 man. Bij het huidige Nijmegen kwam het tot een veldslag. Opnieuw werden de Romeinen geconfronteerd met deserterende hulptroepen en werden ze opnieuw verslagen.

Onafhankelijk of niet?

Met het verslaan van het Romeinse leger waren de Bataven vrij. Althans, zo leek het. Met Vespasianus aan de macht leken de kansen op onafhankelijkheid groter dan ooit. Maar Civilis besloot in september 69 Castra Vetara aan te vallen.

De belegering van Castra Vetera
De eerste aanval van de Bataven op het kamp mislukte en Civilis besloot om de Romeinen dan maar uit te hongeren. Maar Bataafse hulptroepen werden op weg naar Castra Vetera bij Krefeld door de Romeinen aangevallen en verslagen. Het verlies van de hulptroepen betekende een grote tegenslag voor de Bataven, omdat de Romeinen nu het belegerde Castra Vetera te hulp konden komen. Die hulp kwam echter niet, omdat de Romeinse bevelhebber Flaccus inmiddels door zijn eigen troepen was vermoord.

In Castra Vetera werd de situatie zienderogen hopelozer. Soldaten moesten zich voeden met paarden, muilezels en gras. Uitendelijk gaf Castra Vetera zich in maart 70 over, waarna het kamp werd geplunderd en de aanwezige Romeinen werden gedood.

Het einde van de opstand
Het lot van Castra Vetera lokte een Romeinse reactie uit. De Romeinse veldheer Quintus Petillius Cerialis werd richting de Bataven gestuurd. Trier werd zonder veel moeite door de Romeinen ingenomen en Keulen, waar Julius Civilis na de val van Castra Vetera zijn hoofdkwartier had gevestigd,  bevrijdde zichzelf, waarbij de Bataafse troepen werden uitgemoord. Tegelijkertijd stuurden de Romeinen een vloot naar de Noordzeekust, waardoor de Bataven zich wel terug moesten trekken. Deze terugtrekking betekende ook het einde van de Bataafse opstand.

Cerialis zette de achtervolging in en plunderde de Betuwe. Civilis moest zijn meerdere erkennen en gaf zich enige dagen later over. Bij de rivier de Nabalia [1] onderhandelde hij met de Romeinen over de overgave. Wat er daarna gebeurde is niet bekend, want het verslag van Tacitus stopt. Het lijkt erop dat het oude verbond tussen de Germanen en de Romeinen werd hersteld. In Germania, geschreven in 98, werden de Bataven door Tacitus een belangrijke stam voor de Romeinen genoemd. Er wordt in Germania niets gezegd over wraakexpedities en de bevoorrechte positie van de Bataven binnen het Romeinse Rijk bleef gehandhaafd.

Herinnering
Julius Civilis en zijn Bataven vormen tot op de dag van vandaag nog een bron van inspiratie. Al tijdens het humanisme[2] ontstond belangstelling voor Julius Civilis en de Bataafse geschiedenis en in de tijd van de Republiek begon men in Nederland de Bataven als voorouders te zien.

De beroemde zeventiende-eeuwse dichter Joost van den Vondel schreef in 1663 het treurspel Batavische Gebroeders, Of Onderdrukte Vryheit: Dit was een ode aan Civilis en de Bataven. Ook in de schilderkunst werd Julius Civilis en de opstand een geliefd onderwerp. Het schilderij De Eed van Claudius Civilis (Barend Wijnveld, 1850) heeft hetzelfde thema, maar daarvoor hadden ook Rembrandt van Rijn en Ferdinand Bol al een schilderij van Civilis gemaakt.

De verbondenheid tussen Nederland en de Bataven werd ook benadrukt in de naam Batavia, de hoofdstad van Nederlands-Indië en de Bataafse Republiek[3].

Het is overigens niet waarschijnlijk dat een deel van ons echt van de Bataven afstamt. Tijdens de Grote Volksverhuizing, die plaatsvond van de vierde tot en met de zesde eeuw, verhuisden Europese stammen binnen Europa op grote schaal van thuisland. De Bataven zijn mogelijk opgegaan in andere stammen, maar heel precies weten we dat niet.

 


[1]Om welke rivier het hier precies gaat, is tot op heden onduidelijk. Meestal worden de rivieren Utrechtse Vecht of Gelderse IJssel genoemd als kandidaten, maar er bestaan geen aanknopingspunten in de naamgeving van deze of andere naburige rivieren.

[2] Tijdens de renaissance, een bloeitijd van Europese kunst en letteren die direct na de late middeleeuwen begon, leefde het humanisme op. Deze levensbeschouwelijke stroming stelde de mens centraal. Humanistische geleerden meenden dat door een vernieuwde studie van de Griekse en Romeinse klassieken de westerse beschaving tot op haar bronnen kon worden teruggevoerd.

[3] Van 1795 tot 1801 was Nederland door Frankrijk bezet. Nederland werd in deze periode de Bataafse Republiek genoemd.

Erik Sweers

Erik Sweers studeerde van 1997 tot 2004 geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. Sinds 2008 is hij redacteur voor Historiën. Erik heeft in samenwerking met diverse uitgeverijen lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs gemaakt, zoals GeschiedenisNU en de geschiedenislesmethode Columbus.

More Posts - Website

3 Reacties op Gaius Julius Civilis

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!