Gerrit van der Veen

vd veen miniDe kunstenaar Gerrit van der Veen ontpopte zich tijdens de Tweede Wereldoorlog tot een belangrijke leider van het verzet. Eén van zijn belangrijkste verdiensten was het vervalsen van paspoorten.

Foto van Gerrit van der Veen. Bron: Beeldbank WO2/NIOD

Foto van Gerrit van der Veen. Bron: Beeldbank WO2/NIOD

Gerrit van der Veen gebruikt in de Tweede Wereldoorlog zijn kunstzinnige talenten om in opstand te komen tegen het naziregime. Hij begint met het schrijven van protesten tegen de bemoeienissen van de Duitsers, maar gaat algauw over tot een meer actieve rol in het verzet. Hij plant en pleegt aanslagen op o.a. het Amsterdams Bevolkingsregister en vervalst persoonsbewijzen voor ondergedoken personen. Zo helpt hij tientallen mensen om uit de handen van de bezetters te bijven. In 1944 sterft hij voor een vuurpeloton. Een oorlogsheld zoals de Nederlandse geschiedenis er maar weinig kent.

Voor de oorlog was Van der Veen beeldhouwer. De kunst zit hem in het bloed; zowel zijn broer als zijn beide dochters waren ook kunstenaars. In de jaren ’30 maakte hij een aantal monumenten, o.a. voor leden van het Koninklijk Huis. Zijn laatste beeldhouwwerk was het beeld voor het Centraal Station van Utrecht in 1940. Vanaf het begin van de oorlog was hij actief in het verzet. Zijn afkeer van de Duitse bezetting en bemoeienis veranderde hem volgens zijn vrienden zelfs van een wat timide jongen in een felle strijder die bij iedere verzetsactie voorop stond. Meteen in 1940 deed hij zijn eerste weigering van een door de Duitsers ingevoerde nieuwe regel: hij weigerde een Ariërverklaring te ondertekenen.

Tegen de Kultuurkamer

In 1941 riepen de Duitsers de zogenaamde Kultuurkamer in het leven. Alle Nederlandse kunstenaars moesten zich bij deze kamer inschrijven, die erop toezag dat er geen kunst gemaakt werd tegen het naziregime. Schreef een kunstenaar zich niet in maar produceerde toch kunst, dan riskeerde hij een hoge boete. Van der Veen weigerde inschrijving, en was in 1942 een van de schrijvers van een verklaring waarin meer dan 1900 kunstenaars zich tegen politieke bemoeiing in het cultuurleven verklaarden. Enige weken vond er een vergadering plaats van de Nederlandse Kring van Beeldhouwers, waar Van der Veen secretaris van was. Toen tijdens deze vergadering er stemmen klonken voor een compromis, is hij, samen met de penningmeester (en de verenigingskas) en nog twee medestanders, opgestaan en heeft de vergadering verlaten. Het geld van de verenigingskas gebruikten ze om kunstenaars te steunen die hetzelfde standpunt hadden als zij. Ze richtten een illegaal contactblad op, De Vrije Kunstenaar, waarvan Van der Veen redacteur was, en waarin hij in 1944 een gedicht publiceerde. In dit gedicht vraagt hij aan de Nederlanders wat ze doen nu hun land ‘wordt getrapt en geknecht.’ In augustus 1942 schreef hij een pamflet tegen de deportaties van Joden.

De Persoonsbewijzencentrale en aanslag op het Amsterdams Bevolkingsregister

Maar hij kwam niet alleen vanachter zijn tekenbureau of typemachine in het verzet. De Duitsers gebruikten het Nederlandse persoonsregister om Joden, verzetsstrijders en andere tegenstanders op te sporen. Dit was door het bevolkingsregister erg makkelijk. Om hier iets tegen te doen ondernam Van der Veen verschillende acties. De eerste actie was een poging tot het afbranden van het Bevolkingsregister in Amsterdam, op 27 april 1943. Dit lukte slechts gedeeltelijk; ondanks dat de brandweer expres slecht bluste, ging toch maar 15% van de daar bewaarde spullen verloren, en er was bovendien een duplicaat in Den Haag aanwezig. De meeste van zijn medestrijders werden daarna gearresteerd, hoewel Van der Veen zelf op vrije voeten kon blijven. De namen van de twaalf mensen die naar aanleiding van deze aanslag zijn gearresteerd en gefusilleerd, worden nu geroemd  op een plaquette op de gevel van het Plantagemuseum, waar vroeger dit Bevolkingsregister stond.

Ongeveer een jaar later, op 29 april 1944, doet Van der Veen met zijn groep een meer geslaagde overval op de Landsdrukkerij in Den Haag. Hier maken ze zo’n 10.000 blanco persoonsbewijzen buit, die hij op dat moment goed kan gebruiken. Eerder heeft hij namelijk al de zogenaamde Persoonsbewijzencentrale opgericht, die valse paspoorten maakt voor Joden en verzetsstrijders. Gerrit van der Veen gebruikt voor het maken van deze paspoorten zijn kennis van het watermerk, die hij jaren eerder had opgedaan.

Dood en nagedachtenis

Veel belangstelling bij de herdoping van de Euterperstraat in Amsterdam tot Gerrit van der Veenstraat. Bron: Beeldbank WO2/NIOD

Veel belangstelling bij de herdoping van de Euterperstraat in Amsterdam tot Gerrit van der Veenstraat. Bron: Beeldbank WO2/NIOD

De laatste gewapende actie waar hij aan meedeed vond 24 uur na de overval in Den Haag plaats, in de nacht van 30 april op 1 mei 1944. Met behulp van een bevriende bewaker drong hij met zijn medestrijders het Huis van Bewaring in Amsterdam binnen, met de bedoeling om een aantal gevangenen te bevrijden. Van der Veen werd echter verrast door een waakhond, schoot op het dier, en waarschuwde daardoor de bewaking van de gevangenis. Hoewel hij in beide benen geraakt werd en deels verlamd raakte, wist hij aanvankelijk te ontkomen naar zijn onderduikadres. Toch werd hij daar op 12 mei gearresteerd en met zes anderen op 10 juni 1944 gefusilleerd in de duinen bij Overveen.
Vrijwel meteen na de Nederlandse bevrijding, in juni 1945, wordt een straat in Amsterdam naar hem vernoemd, evenals de middelbare school die in die straat staat. Leerlingen van de school leggen nog steeds ieder jaar een krans bij het monument voor Van der Veen aan de Plantage Middenlaan, waar vroeger het Bevolkingsregister stond. In 1953 krijgt hij postuum de Amerikaanse Medal of Freedom en in 1973 komt er een monument voor hem en het kunstenaarsverzet in Amsterdam.

Bronnen en meer informatie:

Het Joods Monument

Instituut voor Nederlandse Geschiedenis

Gerrit van der Veen College

NUtblog

Artikel over de aanslag op het Amsterdams Bevolkingsregister

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!