Geschiedenis van het swaffelen

Of het begrip swaffelen een modern begrip is, wordt sinds kort in twijfel getrokken. Onlangs deed een historicus een ontdekking die erop wijst dat ook in de geschiedenis al geswaffeld werd.

Jan van Swaffelaar?

Jan van Swaffelaar? Standbeeld voor de kerk in Barneveld.

En opeens was het er… het woord swaffelen. En niet zomaar, swaffelen werd in 2008 zelfs uitgeroepen tot het Woord van het Jaar. Onze woordenschat wordt natuurlijk wel vaker verrijkt, maar de obscure betekenis maakt de uitverkiezing groot nieuws. Want swaffelen is namelijk “het geslachtsdeel laten slingeren en moedwillig tegen een object aantikken, o.a. met het oogmerk hierdoor een ander of zichzelf op te winden.” Of het begrip swaffelen een moderne uitvinding is, wordt sinds kort in twijfel getrokken. Onlangs deed een historicus een ontdekking die erop wijst dat ook in de geschiedenis al geswaffeld werd. Historiën.nl gaat op onderzoek uit.

Barneveld

Verrassend genoeg brengt die speurtocht ons naar het Gelderse stadje Barneveld. Gewoonweg is deze plaats vooral bekend om haar pluimvee en kerkvaste inwoners. Dat laatste blijkt zijn weerslag te hebben op het gesprek dat we voeren met historicus Reyer B.. “Het onderwerp swaffelen ligt wat gevoelig in de Barneveldse gemeenschap”, vertelt hij. Om die reden wil hij niet met zijn volledige achternaam genoemd worden.

Hij begint zijn verhaal: “Voor mijn studie startte ik een aantal jaren geleden een onderzoek naar de Hoekse en Kabeljauwse twisten, een burgeroorlog die in de veertiende en vijftiende eeuw grote delen van het huidige Nederland in de ban had. Veel onderzoek heeft zich toegespitst op de Hollandse steden, maar ook in andere gebieden laaide de strijd soms op. De sprong van Jan van Schaffelaar van de toren in Barneveld in 1482 is een lieu de memoire. De heroïek van de Kabeljauwse ruiteraanvoerder die om zijn gezellen te redden, koos voor een wisse dood, is natuurlijk een verhaal uit een spannend jongensboek.”

Historische figuren werden aan het einde van de negentiende eeuw populair, zo getuigt ook het beeld van Jan van Schaffelaar dat in 1903 voor de kerk van Barneveld werd onthuld.

“Toen ik mij stortte op het archiefmateriaal wachtte mij al spoedig een verrassing”, vervolgt Reyer enthousiast. “Hoewel ik natuurlijk bekend ben met het middeleeuwse schrift en het gebrek aan eenheid van spelling, viel mijn oog op de schrijfwijze van Jan van Schaffelaar. De verwarring zat in de letter of letters na de beginletter S. Eerst las ik er gewoon overheen, uit gewoonte, maar meer en meer viel het me op… daar stond een w. Ik vergeleek het met andere parafrasen uit de tekst. En ja hoor, ik was er zeker van: daar staat Jan van Swaffelaer!
Op dat moment was het woord swaffelen mij nog geheel onbekend.

Erotische Middeleeuwen

Fallussymbool als insigne

Fallussymbool als insigne

Toen de hype rond het woord enkele jaren geleden losbarstte, heb ik de tekst nog eens goed bekeken. Gewapend met de kennis van de seksuele lading van het woord zag ik nu helder de dubbele bodem van de tekst. Je moet weten dat de middeleeuwers verre van preuts waren. Erotische tekens werden open en bloot gedragen en ook kent de literatuur interessante voorbeelden van zondig leven. Het besef rees dat de toren waar Jan zich vanaf stort een metafoor is, een beeldspraak. Mijns inziens staat de toren gelijk aan een fallussymbool. Dat Jan zich –figuurlijk gezien- van de fallus stortte, kan ermee te maken hebben dat hij de minnekunst afzwoor of dat zijn eigen ridder niet meer rechtop kwam. Wat de oorzaak was, zal waarschijnlijk in het verleden verhuld blijven. Ik moet in ieder geval altijd glimlachten als ik een toerist zie kijken naar het standbeeld en hoor zeggen:

“Wat doet die lul hier op dat plein?”

Reyer besluit zijn verhaal met een opmerkelijke conclusie: “Misschien hebben vroegere Barneveldse onderzoekers de naam Van Swaffelaer al opgemerkt en kenden zij de erotische lading van het verhaal terdege. Zij kozen dan welbewust voor een censuur van de naam en kozen voor het onschuldige Van Schaffelaar.”

“Ik vind het trouwens niet vreemd dat swaffelen gevoelig ligt in het Barneveldse. Heb jij wel eens geswaffeld tegen een stenen toren? En of dat gevoelig is…”

Of dit een hoax is? Wat denk je?

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Geef een reactie