Grens van het Romeinse Rijk: de limes in Gelderland

Grens van het Romeinse Rijk: de limes in Gelderland is de nieuwe uitgave van uitgeverij Matrijs, geschreven door Paul van der Heijden. 

In  februari van dit jaar schreven we al een lovende recensie over Romeinse wegen in Nederland. Inmiddels is Grens van het Romeinse Rijk: de limes in Gelderland uit en ook dat boek is weer zeer lezenswaardig, boordevol cultuurhistorische geschiedenis uit een van de vroegst beschreven periodes van ons land.

Gelderland

Zoals uit de titel blijkt, richt Paul van der Heijden zich dit keer volledig op de provincie Gelderland, in de Romeinse tijd een belangrijk gebied. Nijmegen was de centrale plaats van de Romeinse legioenen in Nederland en van hieruit liepen de doorgaande wegen alle kanten op. In de hoogtijdagen was in Nijmegen een Romeins legioen van 15.000 soldaten gelegerd, met daaromheen een stad met tussen de 5000 en 25000 inwoners. Het hoofdstuk gaat in op de Romeinse geschiedenis van Nijmegen, waarbij uiteraard de omvang en diversiteit van het Romeinse wegennet centraal staat.

tiende_legioen

Het Tiende Legioen, dat destijds bij Nijmegen lag, wordt hier uitgebeeld door reenactors. ©Paul van der Heijden

Limes: wat zijn het?

Maar wat zijn die limes nu eigenlijk? En welke functie en betekenis hebben ze gehad? Het zijn de centrale vragen van het eerste hoofdstuk, die Paul van der Heijden kleurrijk beschrijft. Kort gezegd vormden de limes de grens van het Romeinse rijk. Het aardige is dat de limes vele vormen kenden. In Groot-Brittannië is de Muur van Hadrianus bekend en in Jordanië en Libië staan nog altijd ruïnes van Romeinse grensforten midden in de woestijn. In Nederland vormde de rivier de Rijn de grens. De Romeinen versterkten deze natuurlijke grens met wachttorens. In totaal besloeg de Romeinse grens in Nederland zo’n 140 kilometer, waarvan 60 in Gelderland.

romeins_fort

De eerste Romeinse forten in onze streken waren opgetrokken uit hout en aarde. De omwalling bestond uit twee rijen palen en planken, onderling verbonden door trekbalken. De aldus verkregen bekisting werd gevuld met grond van de uitgegraven spitsgracht. In 2008 werd 10 meter van zo’n omwalling nagebouwd tijdens het Romeinenfestival op het Kops Plateau, op dezelfde plek als het origineel.
© Paul van der Heijden, Nijmegen

Functie

De limes was geen hermetisch afgesloten en zwaarbewaakte grens. Integendeel: de Romeinse grens was meestal gewoon open en dat kwam de handel ten goede. De grenzen waren er onder andere om administratieve duidelijkheid te creëren. Dat was handig voor kadastrale doeleinden en voor het opleggen van belastingen. Daarnaast vormden limes de scheidslijn tussen de beschaafde wereld en die van de barbaren, de in de ogen van de Romeinen onderontwikkelde volken. Met de grens gaven de Romeinen aan dat ze bereid waren die beschaving tegen aanvallen van buitenaf te verdedigen. Om die reden waren de limes ook militair versterkt: om onbeschaafde, barbaarse woestelingen buiten de deur te houden.

Valkhof_archeoloog

Een archeoloog legt heel voorzichtig een glazen amfoor bloot in het grafveld van ulpia Noviomagus. Na gebruik in het huishouden kreeg de amfoor een nieuw leven als asurn. Hierin werden de crematieresten van een overledene verzameld en in het graf gezet.
© Museum Het Valkhof, Nijmegen

Hoofdstukken

Het boek kent vijf hoofdstukken, in grootte variërend van tien tot een kleine vijftig pagina’s. In het eerste hoofdstuk, de limes in Nederland, beschrijft Van der Heijden wat de limes zijn, de functie en betekenis van de limes en gaat hij in op de limes in het buitenland en de rest van Nederland.

Geschiedenis van de limes

In het tweede hoofdstuk wordt de geschiedenis van de limes beschreven. In heldere taal en ondersteund door mooie afbeeldingen voert Van der Heijden de lezer mee door de periodes van de vroege limes, waarbij de verschillende keizers de revue passeren. Extra aandacht is er voor Diocletianus, de Romeinse keizer die na de onstuimige derde eeuw de orde in het Romeinse rijk weer enigszins weet te herstellen. Dat betekende ook een verandering in de grensbewaking. Voortaan hielden wachtposten de wacht langs de grens, en waren flexibele ruitereenheden in het achterland beschikbaar om direct te worden ingezet daar waar dat nodig was.  Het hoofdstuk wordt gecompleteerd met een paragraaf over het einde van de limes.

grenzen_romeinse_riijk

De cover van Grenzen van het Romeinse Rijk: de limes in Gelderland. bron: perskit Uitgeverij Matrijs.

Landschap en bewoners

Het landschap en de bewoners staan in het derde hoofdstuk centraal. Hoewel het Nederlandse landschap vrijwel helemaal gecultiveerd is, zijn er nog een paar plekken die een goede indruk geven van het originele landschap in de tijd van de Romeinen. Het leuke daarvan is, dat zo’n boek het dan niet met tekeningen hoeft de doen, maar gebruik kan maken van mooie foto’s. En daar is ook gelukkig voor gekozen in dit boek, zoals de foto van het stuwwallengebied rond Nijmegen en Berg en Dal. Voor andere voorbeelden, bijvoorbeeld van het natte Betuwegebied (bestaat helaas niet meer) moesten foto’s uit Rusland worden gebruikt, die zonder bijschrift inderdaad kunnen doorgaan voor een foto van een Nederlands landschap, als je niet beter zou weten.

Het aardige aan dit hoofdstuk is dat er ook uitgebreid wordt stilgestaan bij reconstructieprojecten. Omdat de echte limes zich inmiddels voornamelijk onder de grond bevinden, is er van die oude Romeinse grens nog maar weinig tastbaars te zien. Diverse reconstructieprojecten hebben daar inmiddels verandering in gebracht, zoals de replica van de Romeinse wachttoren in Opheusden, die in dit hoofdstuk onder de aandacht wordt gebracht.

velldtocht_leger

Impressie van een leger op veldtocht: de tent is opgezet, er is hout gehakt en de soldaten koken hun potje voor hun eigen contubernium van acht man. © Paul van der Heijden, Nijmegen

Militaire versterkingen

Zoals gezegd: de limes waren ook een verdedigingslinie. In hoofdstuk vier, militaire versterkingen, wordt ingezoomd op de verschillende versterkingen langs de Rijn. Hierbij worden verschillende Romeinse versterkingen in de Lage Landen besproken. In heel Gelderland is er trouwens maar een Castellum aangetoond. Dat is het castellum in de polder Meinerswijk, ten zuiden van Arnhem. In dit hoofdstuk komt het castellum Meinerswijk nog eens extra onder de aandacht doordat er uitgebreid wordt stilgestaan bij de reconstructie van de fundamenten van het bouwwerk.

Leven langs de limes

Over de uitstekende Romeinse infrastructuur heb je al kunnen lezen in Romeinse wegen in Nederland. Zonder dit netwerk van wegen had het Romeinse rijk ook niet kunnen bestaan. Het maakte het transport van soldaten en handelaren mogelijk, maar was ook van groot belang voor het goed functioneren van het Romeinse bestuurssysteem. Het gaat overigens niet alleen over landwegen: ook waterwegen droegen bij aan het succes. Daarbij werd gebruikgemaakt van bestaande rivieren, maar er werden door de Romeinen ook kanalen aangelegd. Het leven langs de limes dat wordt beschreven is in het eerste deel van het hoofdstuk men name het leven van de Romeinse legionairs. Er wordt veel ruimte en tekst gebruikt voor het weergeven en beschrijven van gevonden Romeinse voorwerpen, zoals dolken, helmen, olielampjes en zelfs een bronzen diploma.




Verder is er ruimschoots aandacht voor Romeinse inventiviteit, waar we tegenwoordig nog steeds gebruik van maken. Denk daarbij aan stenen huizen, badhuizen, vloerverwarming, waterleiding en irrigatie.

Conclusie

Grens van het Romeinse Rijk: de limes in Gelderland is een mooi en compleet overzichtswerk geworden van het leven langs de Romeinse limes in Gelderland. Net als Romeinse wegen in Nederland is ook dit boek van Paul van der Heijden uitstekend geïllustreerd en zijn de artist impressions meer dan prachtig. Inmiddels heeft ook de Volkskrant aandacht aan dit boek besteed en klinkt de roep om het toevoegen van de Romeinse limes in Nederland aan de werelderfgoedlijst steeds luider. Als je dit boek leest, weet je waarom!

 

Erik Sweers

Erik Sweers studeerde van 1997 tot 2004 geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. Sinds 2008 is hij redacteur voor Historiën. Erik heeft in samenwerking met diverse uitgeverijen lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs gemaakt, zoals GeschiedenisNU en de geschiedenislesmethode Columbus.

More Posts - Website

1 Reactie op Grens van het Romeinse Rijk: de limes in Gelderland

Schrijf je in voor TOEN!