Heidense heiligdommen

Een helder beeld van de religieuze beleving in Nederland voor de komst van het christendom zal waarschijnlijk nooit ontstaan. Er zijn wel talloze sporen van wat mensen toen bewoog. Judith Schuyf beschrijft deze in Heidense heiligdommen.

De zestiende-eeuwse Reformatie betekende de uiteindelijke breuk met de heidense tradities. In de kleine duizend jaar christendom die daaraan voorafging, leefden veel oude gebruiken in een of andere vorm voort. Dat is de conclusie die historica/archeologe Judith Schuyf trekt in Heidense heiligdommen, Zichtbare sporen van een verloren verleden.

Heidens Nederland

Dat er tal van pre-christelijke sporen in ons land zijn, had zij al in 1995 opgemerkt in Heidens Nederland. In dit nieuwe boek is er veel herkenbaars uit die eerdere uitgave, maar door nieuwe vragen te stellen en door informatie uit recente onderzoeken en publicaties erin te verwerken, is de informatie aangepast, geactualiseerd en uitgebreid. Daarnaast komen de foto’s van Sjaan van der Jagt beter tot hun recht, met name in de kleurenkatern.

Langzame verandering

De eerste drie hoofdstukken gaan over de komst van het christendom en de religieuze plaatsen en gebruiken die er toen in onze streken reeds waren.

‘Heidense heiligdommen is een studie over verandering, over acculturatie, over de langzame verandering van één betekenissysteem in een ander. Het is geen studie die probeert schimmige ‘survivals’ aan te tonen.’

Pragmatisch

De ‘langzame verandering’ was bewust beleid van de vroegmiddeleeuwse Kerk. Op de vraag hoe zij, christelijke predikers in Angelsaksisch Engeland, moesten omgaan met het heidendom had paus Gregorius de Grote in 601 aangeraden om geen heiligdommen te verwoesten.

‘Op deze wijze hopen we dat het volk, als het ziet dat tempels niet verwoest worden, zijn dwaalwegen zal opgeven, en met des te meer mensen bijeen zal komen op de van oudsher bekende plaatsen, en zo de ware God leren kennen en aanbidden.’

Plaatsen en gebruiken

De Angelsaksische missionarissen die een eeuw later zelf de Noordzee overstaken om in deze gebieden het woord te verkondigen, werkten in de geest van Gregorius. Deze pragmatische aanpak had als gevolg dat tal van plaatsen en gebruiken van heidense oorsprong konden voortbestaan.

Die plaatsen zijn deels nog te zien in het Nederlandse landschap, al dan niet door archeologie blootgelegd. Gebruiken overleefden ook, wat soms vandaag de dag nog is te zien, of in ieder geval uit historische bronnen is op te maken.

Bonte verzameling

In het tweede deel van het boek (hoofdstuk 4 t/m 9) behandelt Schuyf de overlevende elementen aan de hand van enkele thema’s, zoals ‘Leven en dood’ en ‘De staat in het landschap’. Die hoofdstukken worden gekenmerkt door tal van voorbeelden, ‘een bonte verzameling plaatselijke ‘heiligdommen’ die stuk voor stuk naadloos zijn in te voegen in de behoefte van mensen om controle te krijgen over hun dagelijkse leven, hun ongelukken en ongemakken.‘

Van kinderput tot moordkruis

De historicus somt op waar zich nog kinderputten, -bomen en -stenen bevinden, of de minder onschuldige moordkruisen en duivelsstenen. Landschapselementen laten zich niet gemakkelijk kennen. Zo is de ene put immers de andere niet.

‘Putten en kleine bronnen werden met enige regelmaat in het christelijk geloof opgenomen, maar de grotere werden gedemoniseerd door ze te voorzien van allerlei sagen, waarin de duivel een rol speelt.’

Historisch heidendom

Het encyclopedische karakter van het tweede deel maakt Heidense heiligdommen meer een naslagwerk of bladerboek dan een leesboek. Het is wat ik herken uit Heidens Nederland dat ik in de ruim twintig jaar dat het in mijn boekenkast heb staan vele keren heb gepakt. Helaas is het ongemak van het ontbreken van een register niet opgelost.

Aanvankelijk hoopte ik ook dat de tekstontsierende wijze van annotatie -tussen haakjes in de tekst- was verlaten maar bij nader inzien was dit toch wel fijn. Niet alleen is aan de noten direct af te lezen uit welk onderzoek Schuyf heeft geput maar ook hebben ze me op het spoor gezet van interessante nieuwe publicaties, zoals Pagan Britain van Ronald Hutton. Hoewel het dus enig zoekwerk vraagt, is Heidense heiligdommen een belangrijke Fundgrube van het historische heidendom in Nederland.

Judith Schuyf,

Heidense heiligdommen, Zichtbare sporen van een verloren verleden

(Utrecht 2019)

ISBN 978 94 0191 433 8, € 24,99, 336 pag.

Uitgeverij Omniboek

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!