Het einde van Johan van Oldenbarnevelt

Jan Francken stond Johan van Oldenbarnevelt bij in de laatste maanden van zijn leven, tot diens executie op het Binnenhof. Franckens verslag over die periode is hertaald door Thomas Rosenboom.

Met dank aan Jan Francken. Alle historici, tentoonstellingsmakers en wie dan ook aandacht heeft besteed aan de herdenking van de terechtstelling van Johan van Oldenbarnevelt op 13 mei 1619 is aan hem schatplichtig. Francken was dienaar van de landsadvocaat van Holland. Hij schreef een verslag waarin hij vertelt hoe het de staatsman verging vanaf het moment dat hij gevangen werd genomen in opdracht van prins Maurits.

Hertaling

Thomas Rosenboom heeft het verslag van Jan Francken hertaald -op basis van het werk van de grote negentiende-eeuwse historicus Robert Fruin- en daarmee een bron over een van de meest dramatische gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis voor iedereen toegankelijk gemaakt. De derde druk verscheen in het vierhonderdste herdenkingsjaar. Francken beschrijft de gebeurtenissen helder, zonder opsmuk. Juist die eenvoud van toon draagt bij dat het je raakt. Je voelt dat de twee -ondanks verschillen in stand en lot- steeds meer verbonden raken.

Ware geschiedenis

Over Francken zelf is weinig meer bekend dan dat hij een jongeman was. Hij plaatste zichzelf in het verslag niet op de voorgrond maar wilde de ‘ware geschiedenis’ vertellen. Die begon met de gevangenneming. Zowel Francken als Oldenbarnevelt waren hierdoor compleet verrast. De landsadvocaat was aanvankelijk overtuigd dat het van korte duur zou zijn.

‘Nu, lang zal het niet duren’, zei hij, ‘ik heb hiertoe niemand reden gegeven.’

Maar hij vergiste zich. De gevangenschap duurde maanden voort en zijn bewegingsvrijheid was miniem. Het Binnenhof zou hij niet meer verlaten.

Gerechtelijk proces

Vrije communicatie met de buitenwereld werd niet toegestaan dus namen Francken en de familie van de landsadvocaat een toevlucht tot listen om berichten te versturen, via fruit en via sintels. Het werd Oldenbarnevelt bewust moeilijk gemaakt om zich gedegen voor te bereiden op het gerechtelijk proces dat was opgestart tegen hem. De politicus werd verhoord, maar er verstreken ook tijden dat hij maar zat te wachten.

‘Ik begrijp niet wat deze lieden in de zin hebben. Ik mag niets op papier stellen, maar er komt ook niemand bij mij -wat ik daaruit moet opmaken?’

In deze onzekere toestand stelt de oude man zijn jonge dienaar gerust als die zich afvraagt wanneer ze weer vrij komen. ‘Het kan toch niet eeuwig duren, ooit is het voorbij.’

Doodvonnis

Die gedachte was wel juist, maar de afloop was anders dan ze hadden gehoopt. Oldenbarnevelt kreeg op zondagmiddag 12 mei zijn doodvonnis te horen. Francken bleef ook in de laatste uren van zijn leven bij hem. Hij was er ooggetuige van dat de landsadvocaat in deze situatie standvastig bleef. Oldenbarnevelt ging zelfs nog een discussie aan met de predikanten die hem begeleidden in de uren voor zijn dood. Toen de dag was aangebroken vergezelde de jonge dienaar zijn heer naar buiten. Hij begeleidde Oldenbarnevelt naar het schavot waar de beul op hem wachtte. In zijn verslag schreef Francken de legendarische laatste woorden die de grondlegger van de Republiek sprak voordat hij werd onthoofd.

‘Maak ’t kort, maak ’t kort.’

Jan Francken,

Het einde van Johan van Oldenbarnevelt

hertaald door Thomas Rosenboom, toegelicht door René van Stipriaan

(eerste druk 2005; derde druk Amsterdam 2019)

ISBN 978 90 253 1015 8, € 10,00, 104 pag.

Uitgeverij Athenaeum

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!