Falen van de Nederlandse neutraliteit

cover kleinRecensie van het proefschrift van Tobias van Gent, getiteld: Het falen van de Nederlandse gewapende neutraliteit, september 1939 – mei 1940. Aanrader voor iedereen die in dit onderwerp geinteresseerd is!

Cover van het boek

Cover van het boek

Op 10 mei 1940 begon voor Nederland de Tweede Wereldoorlog met de inval van het Duitse leger. Nederland had tot die tijd de neutraliteitspolitiek bedreven. Door geen partij te kiezen voor een van de oorlogvoerende partijen hoopte Nederland, net als tijdens de Eerste Wereldoorlog, buiten het strijdgewoel te blijven. Maar deze neutraliteitspolitiek faalde. Tobias van Gent promoveerde op zijn onderzoek naar het falen van de Nederlandse gewapende neutraliteit, van september 1939 tot mei 1940.

Van Gent richt zich in zijn proefschrift op de strategische positie van Nederland in de periode van september 1939 tot mei 1940, bekeken vanuit internationaal perspectief. Hij stelt dat Nederland de oorlog niet in mei 1940 verloor, maar eigenlijk al in de maanden ervoor. Nederland hield serieus rekening met het idee dat de Nederlandse neutraliteit op termijn door Duitsland geschonden zou kunnen worden en de Belgen, Fransen en Engelsen overlegden met elkaar of, en zo ja hoe ze Nederland in dat geval te hulp zouden kunnen schieten.

In het inleidende hoofdstuk beschrijft Van Gent hoe Nederland in de aanloop naar zowel de Eerste als Tweede Wereldoorlog reageerde op de toenemende spanningen en hoe dit vertaald werd naar het buitenlandse en het defensieve beleid. Tegelijkertijd wordt het strategische belang van Nederland voor de grote Europese mogendheden onder de loep genomen. Van Gent trekt de interessante conclusie dat Nederland, aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, een geslaagde neutraliteitspolitiek voerde. De flexibele neutraliteitspolitiek werd ondersteund door een krachtig defensiebeleid. Vanaf 1901 werd het Nederlandse leger gemoderniseerd. Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was het Nederlandse leger volgens Van Gent een niet te onderschatten tegenstander voor welk leger dan ook.

Na de Vrede van Versailles komt er een kentering in het Nederlandse beleid. De neutraliteitspolitiek blijft gehandhaafd, maar het krachtige defensiebeleid, waar de neutraliteit in de Eerste Wereldoorlog mede door gehandhaafd werd, zwakte af. Tegelijkertijd gingen de oorlogsvoorbereidingen in de andere landen wel door. Luchtmachten moderniseerden, veldlegers kregen de beschikking over modern wapentuig zoals tanks en aan de Belgische en Franse oostgrens werden fortificaties gebouwd. Omdat Nederland in deze wapenwedloop achterbleef, nam het strategisch belang van Nederland toe.

In het tweede hoofdstuk behandelt Van Gent de positie van Nederland in de Duitse aanvalsplannen. Van Gent stelt dat de Duitsers bang waren voor een geallieerde aanval, omdat, aldus Van Gent, de Duitsers op dat moment nog geen militair overwicht hadden op de Engelsen en de Fransen. Alles wijst erop dat de Duitsers begin 1940 meer en meer de noodzaak inzagen van een bezetting van Nederland, om te voorkomen dat de geallieerden dat zouden doen. De Duitsers hechtten er zelfs zoveel belang aan, dat ze in 1940 zo’n 10% van hun totale troepensterkte tegen Nederland inzetten.

In het derde hoofdstuk wordt de positie van Nederland in het militair-strategisch beleid van Frankrijk, Groot-Brittannië en België verder geanalyseerd. De Belgen, die hun neutraliteit ook wilden handhaven, wilden niet toestaan dat Franse en Britse troepen, bij een eventuele aanval op Nederland alleen, België zouden doorkruisen. Desondanks spraken de Fransen en Britten af dit toch te doen, mocht het zover komen. De grootste zorg was dat de Nederlandse marine- en luchtmachtbases in Duitse handen zouden vallen en dat de Duitsers van hieruit Groot-Brittannië zou kunnen bestoken.

In het laatste hoofdstuk wordt de Nederlandse visie gegeven op het Duitse invasiegevaar. Van Gent concludeert hier dat er belangrijke verschillen bestonden tussen het Nederlandse krijgsbeleid in 1914 en 1939. Bij de start van de Eerste Wereldoorlog hield Nederland rekening met invasies van zowel geallieerde als van Duitse zijde. In 1939 waren vrijwel alle inspanningen erop gericht om Nederland te verdedigen in het geval van een aanval uit het oosten.

De Duitsers vreesden dat Nederland uiteindelijk met Groot-Brittannië zou samenspannen en ervoor zou kiezen om Britse soldaten toe te laten op Nederlands grondgebied, terwijl de Britten bang waren dat Nederland zou kiezen voor de ‘Deense optie’: de overgave van een deel of zelfs heel Nederland om een verwoestende oorlog te voorkomen.

Het lukte Nederland niet om voor de Duitse inval het leger voldoende gemoderniseerd te hebben. Daar werd wel hard aan gewerkt, want Nederland nam de informatie van haar eigen en buitenlandse inlichtingendiensten zeer serieus. De naoorlogse kritiek dat Nederland het Duitse invasiegevaar onderschatte, is volgens Van Gent dus niet terecht. Uit militaire en diplomatieke archieven blijkt volgens Van Gent dat er veel meer contact is geweest tussen de top van het Nederlandse leger en de geallieerden en België en de Verenigde Staten dan toe nu toe werd aangenomen. De Nederlandse politieke en militaire leiding beschikte dan wel niet over daadkracht, maar van naïviteit was volgens Van Gent geen sprake.

Met ‘Het falen van de Nederlandse gewapende neutraliteit, september 1919 – mei 1940’  heeft Tobias van Gent een interessant boek geschreven dat de bekende feiten nog eens goed verwoordt en waar nodig nieuwe inzichten naar voren brengt. Zeer aan te raden voor iedereen die in het onderwerp geïnteresseerd!

 Literatuur:

Gent, Tobias van, Het falen van de Nederlandse gewapende neutralliteit, september 1939 – mei 1940 (Amsterdam 2009)

Erik Sweers

Erik Sweers studeerde van 1997 tot 2004 geschiedenis aan de universiteit van Utrecht. Sinds 2008 is hij redacteur voor Historiën. Erik heeft in samenwerking met diverse uitgeverijen lesmateriaal voor het voorgezet onderwijs gemaakt, zoals GeschiedenisNU en de geschiedenislesmethode Columbus.

More Posts - Website

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Schrijf je in voor TOEN!