Het zwaard van koning Arthur: steen en meer

In mei 2017 verscheen de film “King Arthur: the legend of the sword” in de bioscoop. Vast niet het laatste verhaal over koning Arthur. Waar komt de legende over het zwaard van koning Arthur vandaan?

Bronnen over Arthur

Arthur is een fictief figuur die zich in vele (versies van) verhalen door de middeleeuwse eeuwen heen heeft ontwikkeld tot een legendarische held met een even legendarisch zwaard.

We kennen de verhalen over Arthur omdat ze op een gegeven moment zijn opgeschreven in manuscripten die de tand des tijds hebben doorstaan. Wat opgeschreven werd, kwam vaak voort uit oudere mondeling overgeleverde verhalen. Dat geldt ook voor andere mythen, sages en legenden. Toch gaat er een historische werkelijkheid schuil achter zulke verhalen. Al is die als het om de vroege middeleeuwen gaat zeer fragmentarisch bewaard gebleven.

Sarah Woodbury geeft een overzicht van de belangrijkste bronnen voor Arthur.

Ridder op paard, zwaard in steen

Foto door Hartwig KD, 2008. Bron: flickr via creative commons.

Arthur voor het eerst genoemd in 830

De eerste keer dat Arthur met zekerheid in een geschreven bron wordt genoemd is in de Historia Brittonum, een geschiedenis van Brittannië. Een monnik genaamd Nennius schreef dit boek rond 830. Hij introduceert Arthur. Niet als koning, maar als dux bellorum, ofwel krijgsheer: de generaal van de Britse krijgers.

Deze krijgsheer leefde in de tijd nadat de Romeinen in de vijfde eeuw het Britse eiland verlieten. De achtergebleven Britten probeerden zich staande te houden tegen aanvallen van Picten, Ieren en Angelsaksen.

Er zijn geen verslagen van tijdgenoten bewaard gebleven uit deze periode in de Britse geschiedenis. De oudste overgeleverde schriftelijke bronnen over de vijfde eeuw zijn minstens een halve eeuw na de beschreven gebeurtenissen ontstaan:

  • De Excidio Britorum, ofwel de “ondergang van Brittannië”, eerste helft zesde eeuw. Door Gildas.
  • Historia ecclesiastica gentis Anglorum, 731. Door Beda.

In deze teksten komt de naam Arthur nergens voor, maar wel het strijdtoneel waar Arthur later op zou figureren. Engeland nadat de Romeinen vertrokken. Arthur verschijnt pas bij Nennius en in de verhalen die later zijn opgeschreven.

Twee verhalen over het zwaard van koning Arthur

In dit artikel richt ik mij op de achtergronden van de verhalen over het zwaard van koning Arthur. Er zijn twee verhalen:

  • het zwaard in de steen
  • het zwaard uit het meer
Excalibur

Excalibur, zoals gezien in de film Excalibur (1981). Het zwaard is te vinden in het London Film Museum. Bron: wikimedia commons.

Net als de meeste verhalen over Arthur zijn beiden te vinden in een boek dat aan het eind van de middeleeuwen verscheen: Le Morte d’Arthur. In 1485, gaf William Caxton, de eerste Engelse drukker, deze verzameling Arthurverhalen uit.

Dit werk was geschreven en/of samengesteld door Thomas Malory. Hij bouwt verder op de verhalen over Arthur die al bestonden. Onder andere Historia Regum Brittaniae van Geoffrey of Monmouth (eerste helft van de twaalfde eeuw) en volksverhalen uit Wales.

Malory voegt, net als vele verhalenvertellers vóór hem eigen materiaal toe aan de Arthurlegende. Zijn versie van verzamelde Arthurverhalen is min of meer standaard geworden. Alle verhalen die erna kwamen zijn er schatplichtig aan.

Is Excalibur het zwaard van koning Arthur?

Malory heeft het verhaal over het zwaard in de steen overgenomen uit het verhalende gedicht over Merlijn van Fransman Robert de Boron. Dit verscheen eind twaalfde eeuw. Het zwaard van koning Arthur heeft geen naam bij Boron. Malory noemt zowel het zwaard in de steen als het zwaard uit het meer Excalibur. Toch gaat het volgens mij om twee verhalen en dus twee zwaarden.

In oudere versies van de Arthurverhalen heet het zwaard van koning Arthur nog anders: Caliburn of (in het Welsh) Caledfwich. Zowel de namen Caliburn als Caledfwich zijn afkomstig van het Oud-Ierse Caladbolg. Dit betekent letterlijk ‘harde bliksem’. ‘Calad’ is hard en ‘bolg’ bliksem. Het is dus een ‘flitsend zwaard’.

De naam Excalibur komt uit Franse versies van de Arthurverhalen. En pas in de verhalen uit het eind van de twaalfde eeuw werd Excalibur een geschenk van de Vrouwe van het Meer.

Hieronder vat ik de verhalen van Malory over het zwaard van koning Arthur samen. Om het onderscheid tussen de twee zwaarden duidelijker te maken, noem ik alleen het zwaard uit het meer “Excalibur”.  Het zwaard in de steen is het zwaard in de steen.

Het zwaard in de steen: het eerste zwaard van koning Arthur

Het zwaard van koning Arthur in de steen

Illustratie door Howard Pyle in het boek The Story of King Arthur and His Knights (1903). Bron: wikimedia commons

Arthur was de legendarische koning van Britannië die het eiland samen met zijn ridders van de ronde tafel verdedigde tegen allerlei vijanden. Hij was voorbestemd om koning te worden.

Arthur groeide op als de zoon van heer Ector, maar dat was hij niet. De tovenaar Merlijn had hem namelijk als baby bij zijn biologische ouders, koning Uther Pendragon en Igraine, weggehaald. Hij verzocht Ector om Arthur als zijn eigen zoon op te voeden. Merlijn zei er niet bij wie Arthur werkelijk was.

Nadat koning Uther overleed was er geen koning en geen opvolger. Merlijn plaatste het zwaard in de steen. Vervolgens  verkondigde hij in het hele land dat degene die er in slaagde om dit zwaard uit de steen te trekken de koning van Engeland zou zijn. Alle hoge heren probeerden het, maar faalden. Arthur, die inmiddels een jonge man was, trok tot ieders verbazing als enige het zwaard uit de steen. Zo werd hij koning van Brittannië én verkreeg hij een machtig zwaard.

Arthur verrichtte er vele heldendaden mee, tot het mis ging. Toen hij een duel aanging met koning Pellinore, brak Pellinore het zwaard van koning Arthur. Zonder tussenkomst van Merlijn, die zijn tegenstander betoverde, zou Arthur zijn gedood. Zo kwam hij goed weg, maar zijn kostbare zwaard was gebroken.

Het zwaard uit het meer: het tweede zwaard van koning Arthur

zwaard van koning Arthur uit het meer

De Vrouwe van het Meer geeft Arthur zijn zwaard. Bron: wikimedia commons.

Later krijgt Arthur een nieuw zwaard van de Vrouwe van het Meer: Excalibur. Het was een magisch zwaard met een nog bijzonderder schede. Zolang Arthur die schede droeg kon hij nooit gewond raken. Op een gegeven moment vervangt de tovenares Morgana het zwaard van koning Arthur en de bijbehorende schede door valse exemplaren. Arthur weet Excalibur terug te krijgen. De schede gaat echter voor eeuwig verloren. Sinds de diefstal van de schede is hij dus kwetsbaar.

Bedivere werpt het zwaard van koning Arthur in het meer

Bedivere en Excalibur

Hoe sir Bedivere het zwaard in het meer gooit. Illustratie uit Le Morte d’Arthur (uitgave 1894). Bron: wikimedia commons. Een zwaard in een meer gooien lijkt zonde, maar in vele Europese meren en poelen zijn zwaarden gevonden. Keltische en Germaanse krijgers offerden zwaarden aan hun watergoden.

Het verhaal eindigt met Arthur die dodelijk gewond op zijn laatste slagveld bij Camlann ligt. Slechts 1 van zijn ridders is ook nog in leven: sir Bedivere. Arthur vraagt hem om Excalibur terug in het meer te gooien, omdat hij dat zelf niet meer kan.

Bedivere gaat op weg maar tot twee keer toe kan hij zich er niet toe brengen om het zwaard van koning Arthur in het water te werpen. Beide keren viel hij bij Arthur door de mand omdat hij niet correct kon beschrijven wat er gebeurde toen hij het zwaard in het meer wierp.

De derde keer deed hij het echt. Tot zijn verbazing schoot er een in wit brokaat geklede arm uit het meer omhoog die het zwaard van koning Arthur greep, het drie keer rondzwaaide en toen met zwaard en al onder water verdween.

Het einde van Arthur

De dodelijk gewonde Arthur werd opgehaald door een zwaanvormige boot. Hierin zaten negen dames met zwarte kappen over hun hoofd.

Onder hen de Vrouwe van het Meer, maar ook Morgan le Fay, zijn voormalige vijand. Morgana verzorgt zijn wonden en redt zo zijn leven. Het herstel van zijn lichaam en gezondheid is echter alleen mogelijk op het eiland Avalon.

Daar verblijft Arthur voor altijd en wij blijven ook nog even in verhalenland.

De Noorse Sage van de Volsungs

In dertiende-eeuws IJsland zijn drie manuscripten opgetekend die de belangrijkste bronnen voor de mythes over Noorse goden en helden zijn:

Proza Edda: geschreven door Snorri Sturluson rond 1220.

Poëtische Edda: anonieme gedichten die zijn geschreven in de dertiende eeuw. Later dan de Proza Edda. De gedichten hebben van oorsprong geen verzamelnaam. Ze worden samen “oudere Edda” genoemd om ze te onderscheiden van de Proza Edda, ofwel “jongere Edda”. Zowel de gedichten als de verhalen zijn gebaseerd op gezamenlijke oudere bronnen. Ondanks dat de Poëtische Edda later is opgeschreven dan de Proza Edda, gaan geleerden ervan uit dat de gedichten ouder zijn dan de verhalen.

Volsunga Saga: sage over de opkomst en ondergang van de stam van de Völsung. Opgeschreven aan het eind van de dertiende eeuw. Deze verhalen over helden Sigmund en zijn zoon Sigurd kwamen waarschijnlijk ook voor in de Poëtische Edda. Helaas zijn die bladzijden in dat manuscript, op enkele fragmenten na, verloren gegaan. Daardoor is de Volsunga sage de belangrijkste bron voor die verhalen.

De verhalen over het zwaard van koning Arthur hebben opvallende overeenkomsten met verhalen in de Noorse Volsunga Saga.

Het zwaard van Sigmund: Gram

zwaard van Sigmund in de boom

Het zwaard van Sigmund door Johannes Gehrts (1889). Bron: wikimedia commons.

In de Volsunga Saga moet ook een troonpretendent bewijzen dat hij de rechtmatige koning is door een zwaard te trekken. Alleen steekt dat zwaard niet in een steen, maar in een grote heilige boom: Branstock.

Niemand minder dan oppergod Odin heeft dat zwaard in die boom gestoken en alleen de jongste zoon van koning Volsung, Sigmund, lukt het om het zwaard los te krijgen. Met het grimmige zwaard Gram in zijn hand groeit Sigmund uit tot een held die hele legers verslaat.

De Arthuriaanse legende spiegelt dit verhaal met Arthur in de rol van Sigmund en Merlijn in plaats van Odin. Tovenaar Merlijn is dus zelfs verwant met een Noorse god.

Net als het zwaard van koning Arthur uit de steen werd Gram gebroken in een gevecht. De moeder van Sigmund waakte over de gebroken resten tot het zwaard opnieuw werd gesmeed door een elfensmid uit Alfheim. Odin stuurde Sigmund naar zijn moeder om de vernieuwde Gram op te halen.

Excalibur was ook gesmeed door een elfensmid. Hij woonde in Avalon, de woonplaats van de Vrouwe van het Meer.

Nieuwe Gram en het zwaard van koning Arthur uit het meer waren allebei onoverwinnelijk, onbreekbaar (in tegenstelling tot de zwaarden uit de steen/boom) en buitengewoon scherp. Sigurd, de zoon van Sigmund, erfde Gram.

Sigurd en Gram

Sigurd checkt hoe scherp Gram is. Door Johannes Gehrts in 1901. Bron: wikimedia commons.

Arthur en Sigurd

Zowel Arthur als Sigurd waren onkwetsbaar, maar raakten die bescherming kwijt door toedoen van vrouwen. Arthur werd beschermd door de schede van Excalibur. Hij verloor zijn zwaardschede en daardoor zijn onaantastbaarheid aan Morgana.

Sigurd had slechts één zwakke plek op zijn lichaam. Daar was hij niet gewassen met het bloed van de door hem verslagen draak. Zijn minnares verklapte dit geheim aan zijn aartsvijand. Die vermoordde hem.

Magische zwaarden

Vulcanus

Vulcanus. Door Peter Paul Reubens, 1636. Bron: wikimedia commons.

Behalve koning Arthur, Sigmund en Sigurd waren er vele helden met magische zwaarden. Een beetje held had er een. Denk bijvoorbeeld aan het zwaard Courtain van Ogier de Deen.

Of aan Balmung van de Rijnlandse held Siegfried, bekend uit het Germaanse Nibelungenlied. De verhalen over Siegfried hebben die van Sigurd beïnvloed.

De smid

Welke namen heldenzwaarden ook hadden, ze kwamen uit dezelfde bron als Excalibur. Ze werden gemaakt door een elfensmid. Deze mythische smid droeg evenveel namen als de zwaarden die hij maakte. De Saksen en Britten noemden hem Wayland, Germanen Wieland en Noren Volund.

Toch ging een andere smid schuil achter deze namen: de Romeinse god Vulcanus. Hij stamde op zijn beurt af van de Griekse god Hephaestus. Die hield er een smidse onder de Etna op na.

Waternimfen

In de Griekse oudheid kregen helden hun wapens ook van waternimfen. Zo kreeg Achilles zijn wapens van zijn moeder, de zeenimf Thetis. Negen muzen bewapenden Perseus. Dit doet denken aan de negen vrouwen die Arthur naar Avalon brachten.

Germaanse helden ontvingen hun wapens vaak van de riviernimfen die in of rond de Rijn leefden: de Nixen.

En de Noorse krijgers konden bij de Walkuren aankloppen. Odins krijgsmaagden waren van oorsprong waternimfen.

Schrijver David Day laat zien dat er een verband is tussen mythes over magische zwaarden en metallurgie.

Metallurgie en het zwaard in de steen

Het lostrekken van een zwaard uit een steen staat symbool voor de wetenschap van de metallurgie. Dit is het onttrekken van ijzer aan erts of steen. Het belang van deze wetenschap moet niet onderschat worden. In de ijzertijd waren volken die het geheim van het smelten en smeden van ijzer beheersten machtiger dan hun buren die het met minder goed ijzer, brons of steen moesten doen.

Alchemisten en smeden bewaakten deze kennis en kregen zo een magische en mythische status. Zij komen als tovenaars, elfen en dwergen voor in Noorse, Germaanse en Keltische mythen en sagen.

Merlijn is hét voorbeeld van zo’n tovenaar. Hij regelde door middel van het zwaard in de steen de troonopvolging. Doordat Arthur er in slaagt dit zwaard te trekken, wordt hij op symbolische wijze gesteund door bovennatuurlijke krachten.

Sarmaten op de kaart

Waar de Sarmaten leefden aan de Zwarte Zee. Bron: Dbachmann [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) or CC-BY-SA-3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/)], via Wikimedia Commons.

Sarmaten

Het zwaard-in-de-steen motief is behalve in de legende over het zwaard van koning Arthur ook terug te vinden in sporen die Sarmatische ruiters achterlieten in Romeins Brittannië.

Sarmaten leefden oorspronkelijk ten noorden van de Zwarte Zee. De Sarmatische stam van de Lazyges vestigde zich in de eerste eeuw voor Christus in het gebied tussen de Donau en de Tisza. Dit is nu Hongarije en Servië.

Sarmaten en het zwaard in de steen

In de tweede helft van de tweede eeuw vochten de legioenen van keizer Marcus Aurelius tegen de Marcomannen en Sarmaten in Oost-Europa. Nadat de Lazyges een aantal nederlagen tegen de Romeinen hadden geleden sloot Marcus Aurelius in 175 een vredesverdrag met hen. Deel van de overeenkomst was dat ze 8000 ruiters aan de Romeinen leverden als hulptroepen. 5500 daarvan werden naar Brittannië gestuurd.

Sarmaten

Detail van de overwinningszuil van Trajanus, 113 na Chr. Bron: wikimedia commons. Sarmatische ruiters op de vlucht voor Romeinse cavalerie. Zoals je kunt zien op de afbeelding droegen de Sarmaten maliënkolders om zich te beschermen. Verder gebruikten ze een andere verbetering: stijgbeugels zodat ze beter vanaf hun paarden konden vechten. In dat opzicht lijken ze op middeleeuwse ridders, maar die zetten pas voet op Britse bodem toen Normandiër Willem de Veroveraar in 1066 de Engelse Saksen versloeg.

Sarmatische ruiter in Engeland

Sarmatische ruiter in Engeland. Bron: By Wolfgang Sauber (Own work) [GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html) or CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], via Wikimedia Commons

Sarmaten in Brittannië

Sarmatische cavalerie in Brittannië maakte deel uit van het Zesde Legioen Victrix. Dit legeronderdeel bewaakte meer dan twee eeuwen lang de muur van Hadrianus. Het vormde de grens tussen de Romeinse beschaving en barbaarse hordes.

In de derde en vierde eeuw waren ruim 15000 Sarmaten op het Britse eiland gelegerd. Velen van hen bleven daar, trouwden en vermengden zich met Britse stammen die onder Romeins gezag leefden.

Sarmatische ruiters zijn afgebeeld in reliëfsculpturen te Chester en in graffiti die bij de muur van Hadrianus gevonden is. In navolging van historicus Helmut Nickel concludeert schrijver David Day dat deze afbeeldingen laten zien dat het Zesde legioen ten strijde trok met twee standaards:

  • een rode draak
  • een zwaard dat uit een steen steekt

Het zwaard in de steen is volgens Day een cultureel of religieus symbool dat het teken van de Sarmatische cavalerie was geworden.

Hij vraagt zich af of het zwaard-in-de-steen-verhaal “niet meer is dan een verhaaltje, bedoeld om het symbool van de ruiterij en van het Sarmatenvolk te verklaren”. Hier heeft hij geen antwoord op, maar hij stelt welbespraakt:

Als verhaal biedt ‘Het zwaard in de steen’ ons een klassiek voorbeeld van de wijze waarop legenden en historische feiten als de lagen van een parel om elkaar heen kunnen groeien tot een perfect en glanzend geheel.

Sarmatische theorie

Onderzoekers en schrijvers C. Scott Littleton en Linda Malcor poetsten deze parel flink op in hun boek

From Scythia to Camelot: A Radical Reassessment of the Legends of King Arthur, the Knights of the Round Table and the Holy Grail (New York 1994).

Hun theorie houdt in dat:

  • Lucius Artorius Castus, een Romeins bevelhebber van het Zesde legioen ook de commandant was van de Sarmatische ruiters in Brittannië.
  • Lucius mogelijk een inspiratiebron was voor de legendarische Arthur.
  • Veel Arthuriaanse verhalen hun oorsprong in Sarmatische volksverhalen vinden.

Bijvoorbeeld het verhaal over de held Batraz die, nadat hij (net als koning Arthur) dodelijk gewond is door zijn aartsvijand, een van zijn vrienden opdracht geeft om zijn magische zwaard in het meer te werpen. Ook deze vriend doet pas na herhaaldelijk aandringen wat hem gevraagd werd en ziet hoe een watergodin het zwaard opvangt. Zo ging het ook met het zwaard van koning Arthur.

Toch is de Sarmatische theorie omstreden.  Professor Victor H. Mair  is positief. Hij vindt het een degelijk werk dat nieuwe inzichten biedt over de invloed van verhalen uit het gebied waar Sarmaten en Scythen leefden.

Blogger aelarsen is echter kritisch over de theorie in zijn artikel. Aelarsen schreef zijn stuk naar aanleiding van de film King Arthur uit 2004. Een film waar Linda Malcor adviseur voor was.

Volgens Aelarsen is het allerminst zeker dat Lucius Artorius Castus het bevel had over de Sarmatische cavalerie. Verder zijn er problemen met de betrouwbaarheid van de bronnen over de Sarmatische volksverhalen: de Nart sagen. Het is onduidelijk of al die verhalen in de Romeinse tijd geschreven zijn.

De Arthurverhalen kunnen dus ook de Sarmatische sagen hebben beïnvloed in plaats van andersom.

Legendarische Arthur

Mordred en Arthur.

Arthur staat op het punt zijn kwaadaardige zoon Mordred te doorboren met zijn lans. Mordred slaagt er toch in Arthur een dodelijke wond toe te brengen voordat hij zelf sterft. Bron: wikimedia commons.

Verhalen over koning Arthur zijn middeleeuwse legendes. Ze zijn door de eeuwen heen bedacht. Bovendien zijn ze steeds aangepast aan de tijd waarin de opeenvolgende verhalenvertellers leefden.

De verhalen over heldhaftige ridders, sluwe tovenaars, verleidelijke nimfen, de zoektocht naar de heilige graal en magische zwaarden hebben vaker niet dan wel met een historische werkelijkheid te maken.

De legendarische Arthur verdwijnt in de mist die Avalon omringt. Op dit paradijselijke eiland verblijft hij voor eeuwig terwijl fantastische verhalen over hem door onze hoofden blijven spoken. En soms op een filmdoek geprojecteerd worden.

Historische Arthur

Er zijn simpelweg geen historische bronnen of archeologische vondsten die bewijzen dat koning Arthur heeft bestaan.

Dat wil niet zeggen dat er geen historisch figuur kan zijn geweest die de inspiratie was voor de verhalen over de legendarische koning.

We weten het alleen niet zeker, omdat er geen sluitend bewijs is. Koning Arthur is zelfs ongrijpbaarder dan de historische Jezus.

Voor wie meer wil weten over de historische achtergronden van Arthur raad ik het onderstaande animatiefilmpje aan. Daarin worden de problemen met de historische Arthur goed samengevat.

Bronnen

Aelarsen, King Arthur: The Sarmatian Theory (2015)

Ashliman, D.L., The Saga of the Volsungs

Ashliman, D.L., The Nibelungenlied

Bennet, Matthew, ed., The medieval world at war (Londen 2009)

Coghlan, Ronan, The illustrated encyclopaedia of Arthurian legends (Londen 1996)

Conlee, John, Prose Merlin: Introduction (1998)

Day, David, Koning Arthur, het ontstaan van een mythe (Alphen aan de Rijn 1997, vertaling van The quest for King Arthur, 1995)

Encyclopaedia Britannica, Arthurian legend

Enotes, Volsunga Saga Critical Essays

Jansen, H.P.H., Geschiedenis van de middeleeuwen (Utrecht 1995)

Mair, Victor H. Mair, Professor, Review of C. Scott Littleton and Linda A. Malcor’s From Scythia to Camelot

Nickel, Helmut: The Dawn of the Age of Chivalry (oorspronkelijk 1975, opnieuw gepubliceerd door Dr. Kaveh Farrokh, 2011)

Vermaat, Robert, The sources on Vortigern – The Text of Gildas: de Excidio et Conquestu Britanniae. (Parts 1 and 2, chapters 1-37)

Vries, Jan de, vertaling en inleidingen, Edda (Amsterdam 1944, vierde druk)
Lees een recensie van de twaalfde herziene druk (Utrecht 2012) op Historiën

Wood, Michael, King Arthur, ‘Once and Future King’ (2011)

Woodbury, Sarah, Historical Sources for King Arthur (2013)

Wikipedia

Tim Wachelder

Tim Wachelder studeerde geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens zijn studie specialiseerde hij zich in Europese Expansiegeschiedenis. Behalve over koloniale geschiedenis schrijft hij ook over militaire, culturele en Nijmeegse geschiedenis. Sinds 2007 is hij webredacteur bij Historiën.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!