Hoe het Mauermuseum de herinnering levend houdt

In november 1989 valt de Berlijnse Muur. Daarmee wordt de absolute scheiding tussen oost en west geslecht. Op 22 juni 1990 wordt Checkpoint Charlie afgebroken. Hoewel de Muur grotendeels wordt afgebroken, houdt het Mauermuseum de herinnering levend.

De erfenis van De Muur

Na novembr 1989 werd de muur grotendeels afgebroken. Eerst door souvenirjagers die graag een stukje historie op de schoorsteenmantel wilden hebben en later door stadsplanners die de ruimte wilden gebruiken voor nieuwbouwprojecten. De verminking van Berlijn eindigde bij de constructie van nieuwe gebouwen; zo vervaagde het litteken dat de Muur had achtergelaten. Toch is de erfenis van de Muur twintig jaar na dato nog steeds te vinden in de stad. Eén van de beste locaties daarvoor is wel het museum van de Berlijnse Muur, het Mauermuseum.

Ontstaansgeschiedenis

De Muur werd gebouwd in 1961. In de Sovjetzone waren zoveel Duitsers die niet onder het communistische regime wilden leven en aldus de oversteek naar het westen waagden. Deze uittocht was de communistische leiders een doorn in het oog, want het zag er natuurlijk slecht uit dat zoveel mensen vooral graag weg wilden, ook al moest daarvoor huis en haard worden achtergelaten. Het betekende tevens een economische aderlating, want veel (geschoolde) arbeidskrachten, ambachtslieden en hoger opgeleiden namen de benen. Eerder was al de grens tussen Oost- en West-Duitsland vakkundig afgesloten. Berlijn was de laatste plaats waar men relatief eenvoudig kon oversteken. In de nacht van 12 op 13 augustus 1961 kwamen de DDR-leider Walter Ulbricht in samenspraak met Sovjetleider Nikita Chroestjov in actie tegen de grote aantallen vluchtelingen (reeds meer dan 2,5 miljoen sinds 1949) door een muur te bouwen, dwars door Berlijn. Van nu af aan was vluchten geen gewone keuze meer, het werd een riskante onderneming met gevaar voor eigen leven.

Checkpoint Charlie

Het museum werd opgericht in 1962, al was de eerste tentoonstelling beperkt tot een kleine woning in de Bernauer Strasse. Het succes van deze tentoonstelling was echter dusdanig dat reeds op 14 juni 1963 een groter pand het hoofdkwartier werd. Ironisch genoeg -en beslist niet toevallig- stond het nieuwe gebouw vlak naast Checkpoint Charlie, de beroemdste grenspost tussen oost en west. Daar ontleende het museum ook haar volledige naam aan: Museum Haus am Checkpoint Charlie, in de volksmond simpelweg het Mauermuseum.

Het gebouw diende niet alleen als expositieruimte: naast kunst over de Muur en gerelateerde onderwerpen betreffende politiek, vrijheid en ideologie was het gebouw in gebruik als ontsnappingscentrum. Er werden vluchtplannen gesmeed, waarnemingen gedaan en publicaties voorbereid.

Rainder Hildebrandt – antiautoritair

Rainer Hildebrandt, de grote motor achter het museum. Bron: Morgenpost.de

Rainer Hildebrandt, de grote motor achter het museum. Bron: Morgenpost.de

De grote motor achter het museum was de historicus Rainer Hildebrandt (14-12-1914 tot en met 09-01-2004) die tot zijn dood het museum zou bestieren. Na zijn overlijden nam zijn vrouw het werk over. Hildebrandt kende een lange geschiedenis van georganiseerd verzet tegen totalitaire regimes. Eerst richtte hij zijn pijlen op de nazi’s. Hij studeerde in Berlijn waar hij in 1939 een groepje antinazistische intellectuelen om zich heen verzamelde. Zijn verzetsgroep had banden met de plegers van de beroemdste aanslag op Adolf Hitler, namelijk die van 20 juli 1944. Het kostte hem enkele dierbare vrienden; zelf werd hij bijna anderhalf jaar opgesloten.

Na de oorlog kwam hij in verzet tegen de communisten. Eerst deed hij dat door als lid van de Kampfgruppe gegen Unmenschlichkeit miljoenen pamfletten te verspreiden in de DDR. Deze groep had echter ook een duistere kant: naast activisme stonden spionage en sabotage op het programma. Na conflicten met een ander lid van deze groep trok Hildebrandt zich medio jaren ‘50 terug en stortte hij zich in 1962 op zijn eigen beweging: de Arbeitsgemeinschaft 13. August. Deze organisatie hield zich vooral bezig met de ontwikkeling van het Muurmuseum en van anticommunistische publicaties. Het wegvallen van de DDR ontnam hem niet zijn dadendrang, want tot zijn dood deed hij zijn best om de DDR via zijn museum of zijn teksten te ontkrachten. Wat dat betreft was Hildebrandt een echte antiautoritair: hij wijdde zijn leven aan het verzet tegen de totalitaire regimes die de twintigste eeuw zo’n dramatische wending hadden gegeven.

Het museum

Het Mauermuseum en enkele andere herinneringen. Bron: www.visitberlin.de

Het Mauermuseum en enkele andere herinneringen. Bron: www.visitberlin.de

Hoewel het museum groter is dan van buitenaf lijkt, is het pand toch aan de kleine kant voor de nog steeds groeiende collectie. Daarmee is meteen het belangrijkste kritiekpunt genoemd: het is af en toe wat krapjes. Een ander minpuntje is dat het museum ondertussen al lang niet meer gemoderniseerd is qua uitleg, zodat veel teksten en de presentatie her en der gedateerd ogen. Desondanks is het museum een bezoekje waard. Ten eerste is het de enige plaats waar de Muur zo intens herdacht wordt. Ten tweede is het museum veel meer dan een aandenken aan de betonnen slang die ooit Berlijn opsplitste. Het museum is een pleidooi voor vrijheid. In diverse exposities komen verschillende aspecten van de Muur en het Berlijnse leven ten tijde van de splitsing aan bod. Zo is er een expositie over het verschillende leven in de beide delen van Berlijn, met aandacht voor o.a. de fenomenale luchtbrug in 1948, de volksopstand van 1953, de gepantserde confrontatie tussen Amerikaanse- en Sovjettroepen, de val van de Muur en de hereniging van de twee Duitse landen. Het nabijgelegen Checkpoint Charlie komt prominent voor in de exposities. Vanaf de jaren ‘70 stelden schilders hun ideologisch getinte werken in dit museum ten toon. Hun werk is aangevuld door andere kunstenaars.

Exposities

Eén expositie beperkt zich niet tot de Muur. Deze tentoonstelling behandelt geweldloos verzet door o.a. Mahatma Ghandhi en Lech Walesa. Verder is er aandacht voor de grote geweldloze massademonstraties in Leipzig en Berlijn die in 1989 het einde van de Muur en de DDR inluidden. Maar de mooiste collectie betreft toch diegene die zich puur met de Muur bezighoudt. Van de 5.000 geslaagde ontsnappingen is een mooie expositie te maken, zeker doordat veel succesvolle vluchtelingen hun hulpmiddelen aan het museum doneerden. De stukken tonen allerlei manieren die toentertijd gebruikt werden om te ontsnappen. Er zit schitterend materiaal bij. Zo is er een heuse minionderzeeboot!

Of wat te denken van de geluidsbox waar een Oost-Duitser zich als een moderne Hugo de Groot in wist te proppen? De grens werd door de jaren heen steeds strenger bewaakt en met steeds betere technologie – de ontsnappingspogingen laten een gelijkwaardige evolutie zien in de wijzen waarop men trachtte te ontkomen: erdoorheen, eronderdoor of eroverheen. Tunnels, graafmachines en zelfgebouwde heteluchtballonnen of deltavliegers werden ingezet. Zelfs een bestuurbaar luchtschip, aangedreven door een motor uit een Trabant is aanwezig in het museum. Het Muurmuseum heeft een indrukwekkende collectie betreffende deze ontsnappingen. Bovendien beschikt het over een documentatiecentrum/bibliotheek, een eigen filmzaal en een eigen uitgeverij, al zullen deze zaken niet zozeer door de gemiddelde bezoeker aangesproken worden.

Monument

Het museum is niet alleen een herinnering aan een vervlogen tijd, maar een eerbetoon aan de inventiviteit van de mens; aan de vrijheidslievende mens die alles in zijn macht zal doen om het juk af te gooien, ondanks de kans om te sterven tijdens zijn poging.

En het museum is tevens een monument aan de beroemde en vrijwel anonieme slachtoffers. De schattingen lopen uiteen van 125 tot 200 personen die bij het oversteken van de Muur sneuvelden. De laatste stierven nog in 1989, wat een gevoel van zinloosheid oproept. Het waren echter die laatste slachtoffers die de publieke opinie nog verder tegen de Muur deden kantelen en de demonstraties van oktober/november 1989 mogelijk maakten.

Voor meer informatie heeft het museum een eigen website.
Meer foto’s van het museum zien? Kijk dan hier  (scroll naar beneden).

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!