Hoe ‘modern’ was Herodotus?

Een belangrijke Griekse geschiedschrijver uit de Klassieke Oudheid van wie nog werken bewaard zijn gebleven, is Herodotus. Herodotus heeft zijn eigen methodes om aan informatie en kennis te komen, maar hoe modern was zijn geschiedschrijving?

Pater historiae

Hij is, waarschijnlijk, geboren in 485 v. Chr. in Halikarnassos, het tegenwoordige Bodrum in Turkije, en hij moet rond 425 v. Chr. zijn gestorven.1 Ondanks de onzekerheid over de biografische gegevens van Herodotus, zijn er wel werken van zijn hand overgeleverd en weten we dat hij pater historiae genoemd werd door Cicero. ‘Historia’ betekende hier onderzoek of informatie.2 Zo’n  titel moet betekenen dat hij in hoog aanzien stond in zijn tijd en in de verdere oudheid.

herodotus

Beeld van Herodotus, Romeinse kopie van een Grieks origineel uit de 4e eeuw voor Christus. bron: wikimedia commons

 

Herodotus had zijn eigen methodes om aan informatie en kennis te komen, maar hoe modern waren die methodes en was zijn geschiedschrijving? De moderne geschiedschrijving zoals we die nu kennen is, onder andere, geïntroduceerd door Leopold von Ranke. Maar dat hoeft niet te betekenen dat geschiedschrijvers voor die tijd niet onder de noemer ‘modern’ zouden kunnen vallen. Ik ga onderzoeken of dit bij Herodotus het geval is, uiteraard wel in de historische context bekeken aangezien Herodotus bijvoorbeeld geen gebruik kon maken van archieven. Het gaat in deze niet om de exacte vergelijking, maar wel om bepaalde ‘moderne’ methodes die bij de geschiedschrijving horen.

Leopold von Ranke

Over het algemeen wordt Leopold von Ranke (1795-1886) gezien als de vader van de wetenschappelijke geschiedschrijving. Hierbij maakte hij vooral gebruik van bronnen als archiefdocumenten, brieven, memoires en ooggetuigenverslagen, en voor contemporaine geschiedenis ook orale bronnen. Heel belangrijk is dat de geschiedschrijver heel kritisch om gaat met zijn bronnen. Het is de taak van de historicus om te achterhalen wie es eigentlich gewesen.3 Hij verwierp hiermee de functie die de geschiedschrijving eerst had, namelijk het oordelen over het verleden. Er moest een zo objectief mogelijke beschrijving worden gegeven, en dat kon volgens Von Ranke vooral op basis van primaire bronnen.4 De twee belangrijkste kenmerken van deze ‘moderne’ vorm van geschiedschrijven is het kritisch beoordelen van je bronnen en geen oordeel vellen over de geschiedenis. Hoe ging Herodotus precies te werk?

leopold_von_ranke

Leopold von Ranke. bron: wikimedia commons

Mensengeschiedenis

Anders dan zijn voorgangers en tijdgenoten, had Herodotus het niet over mythische of heroïsche tijden, maar hij had alleen interesse voor de ‘mensengeschiedenis’.5 Eén van de bekendste werken van Herodotus is de Historiën, een immens werk waaruit blijkt dat hij veel ervaring had. Ten eerste kwam hij uit een stad met een multiculturele samenleving en daarnaast reisde hij heel veel. Zijn methode was tweeledig: onderzoeken en oordelen. Onderzoek is afhankelijk van twee bronnen, namelijk persoonlijke observatie en orale rapporten. Hij concentreerde zich op gebeurtenissen die door meerdere populaties waren meegemaakt en hierdoor is elk verhaal onderwerp van de beoordeling op waarschijnlijkheid.6

Hier is een duidelijke overeenkomst te zien met de geschiedwetenschap zoals Von Ranke die had opgesteld. Herodotus wilde ten eerste controleerbare geschiedenis schrijven en geen mythische. En daarnaast was hij ook kritisch op zijn bronnen, omdat ze getest werden. Er is daardoor ook een rangorde te ontdekken die hij aan zijn bronnen toekent: eerst het onderzoek, daarna de getuigenissen van ‘anderen die geacht kunnen worden te weten’, en daarna wat hij weet van horen zeggen. Daarnaast meent V. Hunter dat Herodotus veel waarde hechtte aan de Egyptische priesters, omdat zij geschreven bronnen konden tonen.7 Opnieuw een overeenkomst met Von Ranke; Herodotus zou, volgens Hunter, meer vertrouwen hebben in primaire bronnen.

Herodotus werd geboren in Halicarnassus. In het Turkse Bodrun kun je de resten van Halicarnassus nog bekijken. Bron: Google Maps.

Omgang met bronnen

Hoe ging Herodotus om met bronnen die niet helemaal met zekerheid te controleren waren voor hem? Eigenlijk doet hij dit op een hele simpele maar en doeltreffende manier. Hij merkt in zijn werk op dat ‘hij het niet met zekerheid kan zeggen’. Hij vervolgt dat het zijn taak is om de verschillende lezingen te geven, maar dat hij er niet gebonden aan is er zelf geloof aan te hechten.8 Ik vind dit doeltreffend, omdat hieruit blijkt dát hij inderdaad kritisch is op zijn bronnen. Hij gelooft niet zomaar alles, en als hij er niet met zekerheid achter kan komen, dan laat hij zijn lezers weten dat hij niet zeker weet of het de waarheid is.

Hiermee laat hij wel zien hoe het, volgens zijn bronnen, geweest moet zijn. Wie es eigentlich gewesen. Ook hier zie ik een overeenkomst tussen Herodotus en Von Ranke. Ondanks zijn eigen onzekerheden over bepaalde bronnen en informatie, blijkt uit archeologische vondsten en de huidige kennis van oude talen, dat Herodotus’ mededelingen waarover hij zelf rapport uitbracht, kloppen. Alleen wanneer hij dingen van horen zeggen heeft en dat niet zelf kon controleren, komen er nog wel eens vergissingen voor.9 Hier blijkt opnieuw uit hoe zorgvuldig en kritisch Herodotus met zijn bronnen om ging. Niet voor niets wordt Herodotus door Donald Lateiner an artist of the truth genoemd.10

Conclusie

Al met al is het te zien dat er zeker overeenkomsten zijn te vinden tussen de ‘moderne geschiedschrijving’ en de geschiedschrijving uit de Klassieke Oudheid. Natuurlijk zijn de omstandigheden heel anders, Herodotus had immers amper de mogelijkheid om gebruik te maken van geschreven bronnen en archieven waren er ook nog niet. Het was een stuk moeilijker voor Herodotus om de geschiedenis te beschrijven zoals die werkelijk was. En toch lukte het hem, vooral door de moderne manier van werken: het kritisch zijn op de bronnen, geen oordelen vellen, het controleren van bronnen en veel empirisch onderzoek doen. Door onder andere de institutionele omstandigheden, of eerder het gebrek daar aan, is de geschiedschrijving van Herodotus niet modern te noemen. Ook omdat hij geen gebruik maakt van bronverwijzingen waardoor bepaalde dingen niet te controleren zijn. Desondanks is zijn manier van werken op zeker modern te noemen. In zijn historische context behoort Herodotus bij de moderne geschiedschrijvers. Als Von Ranke de vader van de geschiedwetenschap is, is Herodotus de oervader van de geschiedwetenschap.

Bronnen

– Cuypers Jr., H., Griekse Geschiedschrijvers. Bloemlezing uit de werken van Herodotus, Thucydides en Xenophon (Haarlem 1951).

– Horstmanshoff, H.F.J., ‘Herodotus, Thucydides en hun publiek’, Theoretische Geschiedenis 13 (1986) 451-460.

– Keller, W., Hier stond zelfs Herodotus paf! Merkwaardige en griezelige, erotische en komische verhalen van de vader der geschiedenis (Zwolle 1974).

– Kramer, L. en S. Maza, A Companion to Western Historical Thought (Oxford 2002).

– Leezenberg, M. en G. de Vries, Wetenschapsfilosofie voor geesteswetenschappen (Amsterdam 2012).

– Lenz, John R., ‘The Historical Method of Herodotus by Donald Lateiner’, Classical World 84 (1991) 491.

– Schryver, R. de, Historiografie. Vijfentwintig eeuwen geschiedschrijving van West-Europa (Leuven 1997).

1 W. Keller, Hier stond zelfs Herodotus paf! Merkwaardige en griezelige, erotische en komische verhalen van de vader der geschiedenis (Zwolle 1974) 357.

2 H. Cuypers Jr, Griekse Geschiedschrijvers. Bloemlezing uit de werken van Herodotus, Thucydides en Xenophon (Haarlem 1951) 18.

3 M. Leezenberg en G. de Vries, Wetenschapsfilosofie voor geesteswetenschappen (Amsterdam 2012) 156-157.

4 L. Kramer en S. Maza, A Companion to Western Historical Thought (Oxford 2002) 226.

5 R. de Schryver, Historiografie. Vijfentwintig eeuwen geschiedschrijving van West-Europa (Leuven 1997) 25.

6 Kramer en Maza, A Companion to Western Historical Thought, 39-41.

7 H.F.J. Horstmanshoff, ‘Herodotus, Thucydides en hun publiek’, Theoretische Geschiedenis 13 (1986) 451-460, aldaar 452.

8 Cuypers, Griekse Geschiedschrijvers, 20.

9 Keller, Hier stond zelfs Herodotus paf!, 360.

10 John R. Lenz, ‘The Historical Method of Herodotus by Donald Lateiner’, Classical World 84 (1991) 491.

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!