Hoven en kastelen in Kennemerland in de middeleeuwen

In Begraven verleden, Hoven en kastelen in Kennemerland (850-1350) laat historicus-archeoloog Erik Cordfunke zien dat er gedurende de middeleeuwen een grote sociaal-economische verschuiving plaatsvond in Kennemerland.

 

De auteur is -zoals altijd in zijn publicaties- helder over het doel van Begraven verleden:

“Dit boek gaat over de vorm waarin en de wijze waarop de plattelandssamenleving in Kennemerland zich ontwikkelde in de periode 850-1350.”

Tijdens die periode vond er, hoewel dit geleidelijk verliep, een belangrijk omslag plaats in het kustgebied van het huidige Noord-Holland: de agrarische economie gebaseerd op het hofstelsel werd in de twaalfde, dertiende eeuw verruild voor een geldeconomie waarin handelsnederzettingen en marktplaatsen een voorname plaats innamen.

Hofstelsel

In de vroege middeleeuwen werd de grond geëxploiteerd in hofverband. Zo’n hof was een stuk land dat bestond uit twee delen: een deel waarop de heer woonde en een deel waarop de boeren leefden. De heer woonde in een grote hoeve, het hof. Om het hof heen lagen de landerijen van de heer. Op het andere gedeelte van het domein woonden en werkten horige boeren en hun familie. Deze boeren waren volledig afhankelijk van de grondeigenaar. In ruil voor bescherming en het recht om het land te bewerken, hadden de horigen veel verplichtingen. Zij betaalden voor hun land in natura, bijvoorbeeld in graan, klein vee of producten als brood of timmerhout. Naast het werk op hun eigen land, verrichten zij ook werk op het land van de heer.

Dit klinkt redelijk overzichtelijk, maar zoals Cordfunke terecht opmerkt, over het begrip ‘hof’ bestaat de nodige verwarring in de literatuur. Niet alleen is een hof niet altijd keurig opgedeeld in twee stukken land, dit land kan ook zeer verspreid liggen. Ook wordt het begrip gebruikt voor het hele domein als wel voor het bestuurlijke en juridische centrum.

Kennemerland

Er zijn weinig schriftelijke bronnen die inzicht geven in de hoven in Kennemerland in de vroege middeleeuwen. Archeologie is dan de sleutel om de geschiedenis van de hoven te ontsluiten. Bij het overzicht van hoven (hoofdstuk 4) gebruikt Cordfunke dan ook zowel schriftelijke als archeologische bronnen. In de daarop volgende hoofdstukken wordt een aantal grote hoven verder uitgelicht:

  • Hofland, een grafelijk hof
  • Beverwijk, van hof naar ambacht
  • Alkmaar en de abdij van Egmond
  • Kastelen op Hofland
  • Oud Haarlem opgegraven (door J. Roefstra)

Kastelen

Wat uit de hoofdstukken blijkt, is dat de hoven langzaam maar zeker worden opgeheven. Daarmee verdween ook de bestuurlijke en juridische functie waarvoor andere instanties en centra in de plaats kwamen, zoals ambachten met schepenrecht en bakstenen kastelen.

Begraven verleden is rustig maar fraai vormgegeven. Afbeeldingen en kaartmateriaal verduidelijken en verlevendigen de tekst. Met noten en bibliografie.

Cordfunke, E.H.P.,

Begraven verleden, Hoven en kastelen in Kennemerland (850-1350)

(Zutphen 2018)
ISBN 9789462492714, € 24,95, 143 p.
Uitgeverij Walburg Pers

Leon Mijderwijk

Leon Mijderwijk (1975) studeerde voor Leraar Geschiedenis 2e graads aan de HU en deeltijd Geschiedenis aan de Universiteit van Utrecht. Zijn aandacht gaat uit naar de vroege middeleeuwen, in het bijzonder van Engeland. Hij schreef artikelen en recensies voor Westerheem, Archeologie Magazine, So British & Irish, Muntkoerier en Filatelie. Leon is redactiemedewerker van het Detectormagazine en Historiën-redacteur. Hij onderhoudt contact met diverse uitgeverijen, archeologen en historici.

More Posts

Schrijf je in voor TOEN!