Interview Oscar-winnares Cilia van Dijk

De Oscar-uitreiking is altijd een groots spektakel. Deze prestigieuze filmprijs  wordt dit jaar op 2 maart uitgereikt. In 1986 won de Nederlandse producente Cilia van Dijk een Oscar voor de animatiefilm Anna & Bella. Een interview met Van Dijk over  haar werk, de Oscar, animatie en de nalatenschap van haar man kunstenaar Gerrit van Dijk.

Interview met producente van bekroonde animatie-film Anna & Bella

Oscar winnares Cilia van Dijk: “Ik ben geen ster. Daar zijn wij Hollanders te realistisch voor”

Oscars86_Cilia_van_dijk_Jim_Henson

Kermit, Jim Henson, Scooter, Richard Hunt, Oscar uitreiking 1986 met in het midden Cilia Van Dijk, producer van ‘Anna & Bella’ en winnaar van de Oscar voor de  ‘Best Short Film, Animated’. Bron: http://muppet.wikia.com

Slechts negen keer in de geschiedenis won een Nederlander een Oscar, de belangrijkste film-prijs ter wereld. Een van hen is producente Cilia van Dijk. In 1986 ontving zij de Oscar voor de beste productie, de animatiefilm Anna & Bella, getekend door de Deense animator Börge Ring. Cilia van Dijk (72) is de weduwe van kunstschilder en animator Gerrit van Dijk, die zelf twee Gouden Beren en een Gouden Kalf won. Cilia van Dijk is in Haarlem nog steeds actief als theater-producent en houdt zich druk bezig met de nalatenschap van haar man Gerrit. Van Dijk: “De Oscar had ik nooit verwacht. Genomineerd worden vond ik al prachtig!”

Wat doet u tegenwoordig ? Bent u nog bezig met het produceren van films?

Van Dijk: “Ik ben nu minder bezig met films. Al jaren doe ik de administratie, financiën en productie  van toneelgroep Het Volk.  Per 1 januari van dit jaar krijgen ze geen subsidie meer, maar ze kunnen nog wel doorgaan. Het Volk is een Haarlems theatergezelschap dat al 40 jaar bestaat en ook al die jaren goed draait. We gaan nu in verkleinde vorm door. Met heel weinig middelen zetten de acteurs hun activiteiten voort. Ze maken de voorstellingen vrijwel altijd zelf. Op basis van zelfgeschreven teksten met een prachtige balans tussen tragiek en humor. Er is nu een nieuwe productie, Herfst in Schoorl, die geweldig loopt.”

U kreeg uw Oscar destijds voor uw werk als producent (Best Animated Short). Wat houdt het vak van (film)producent precies in?

Oscar

De Oscar. Bron: Wikipedia

Van Dijk: “Ik laat de filmers behoorlijk vrij. In Nederland is het zo dat de animatiefilmers meestal de kunstenaars zijn die de ideeën hebben en niet de producenten, zoals in Amerika. Ik kreeg een Oscar als producent van de film Anna & Bella.

“Het werkt ongeveer zo: animatiefilmmakers, zoals mijn overleden echtgenoot Gerrit van Dijk, hebben een idee dat ze vervolgens bij een producent onder brengen. De producent bekijkt het script en storyboard en zegt wat hij of zij ervan vindt. Als je het als producent een prima film vindt, ga je er een begroting bij maken en vervolgens subsidie aanvragen.  Dat klinkt eenvoudig, maar heeft best wel iets om het lijf. Is het niet goed dan ga je met de kunstenaar praten en probeer je het script of scenario te verbeteren.”

“Als je er moeite voor hebt gedaan wil je uiteraard wel graag dat je subsidie krijgt bij de commissie die daar over gaat. Je gaat niet iets produceren waar je niet echt achter staat. Soms is dat lastig. Dan wijs je iemands script af maar denk je wel ‘zit ik nu niet iets te veel op de stoel van de commissie die er over gaat?’ Of je vraagt je af: ‘wie ben ik dat ik al beslis of hij of zij subsidie krijgt of niet.”

“Als je denkt dat de film het goed gaat doen, dan wil je de film ook daadwerkelijk produceren. Je gaat als producent niet aan een film werken waarvan je denkt dat het een flutproject wordt.”

U kijkt dus ook naar de inhoud en het artistieke gedeelte van de film?

Van Dijk: “Ik lees het script, interpreteer het op mijn manier en bekijk of ik het goed, niet goed of bijna goed vind. Het project moet je raken of spannend zijn. Anders ga je er geen moeite voor doen. Je krijgt er wel een beetje kijk op of je er wel of geen subsidie voor krijgt.”

“Normaliter zijn animatiefilms in Nederland eigenlijk altijd regisseurs-films. Dat zijn de creatieve mensen die de films maken. Producenten zorgen er vooral voor dat er geld komt voor het project. Ze begroten en schrijven mee aan subsidieaanvragen en zorgen dat alle contracten goed geregeld worden. Als er geld beschikbaar komt in de vorm van subsidie wordt de producent verantwoordelijk voor het project. Hij of zij tekent er voor dat de film binnen een bepaalde tijd afkomt volgens het scenario dat ze goed gekeurd hebben. Dat zijn logische dingen. De producent krijgt het geld in delen. Aan het begin ontvang je een deel, na zoveel tijd krijg je een tweede voorschot en vervolgens een derde etc. Het hangt er vanaf hoe groot het budget is.”

“De regisseur/animator moet vervolgens aan de slag. Die moet het grootste deel zelf doen, al dan niet met hulp van derden. Natuurlijk zijn er wel uitzonderingen en zal het ook wel voorkomen dat de producent met de geluidstudio belt etc. Je organiseert er als producent wel een beetje omheen. Als mensen in loondienst genomen moeten worden, wat vaak nodig is bij animatie-films, deed ik dat ook. Dergelijke mensen moeten allemaal betaald worden en dus dienen er contractjes te worden afgesloten. Dat is allemaal producenten-werk. Het gaat dus eigenlijk om al het gedoe er omheen.”

Dat klinkt erg divers. Maar wat zijn de belangrijkste kernkwaliteiten die je moet hebben om producent te zijn ?

800px-Gerrit-van-dijk-1363796216

Gerrit van Dijk. Bron: Wikipedia

Van Dijk: “Geen idee eigenlijk. Ik ben er ingerold. Mijn man, Gerrit van Dijk, begon in de jaren ’60 en ’70 animatie-films te maken. Hij was kunstschilder die zijn opleiding had gedaan aan de Kunstacademie in Tilburg en startte met het maken van animatie-films. Die films werden op 16 millimeter gedraaid in filmhuizen. Alle grote steden hadden toen een filmhuis. In die filmhuizen draaiden ze progressieve, nieuwere films. Het betrof kleine producties en geen grote bioscoop-films.”

“Dergelijke filmhuizen waren vaak kleine of op zolders gevestigde lokalen. Ook hier in Haarlem zijn mijn man samen met vrienden een filmhuis begonnen.”

“Ik stuurde onze films ook naar dat ‘vrije circuit’ om te distribueren. Na een poosje kreeg ik een verzoek van dat vrije circuit of ik nieuwe kopieën wilde leveren omdat mijn oude kopieën waren afgedraaid. Gerrit’s kopieën versleten snel, wat met animatie-films vaak het geval is. Ze duren maar een paar minuten en werden daarom altijd voor de langere documentaires of speelfilms gezet. Bij het inleggen van de film in de projector beschadigde vaak het eerst stuk, in ons geval dus de animatiefilms. Ik heb daar nooit een cent van vergoed gekregen. Daar was ik toen ook niet op uit. Gerrit vond het al prima dat ze gedraaid werden. Toen de filmhuizen steeds vaker nieuwe kopieën vroegen dacht ik wel bij mezelf: ‘ik ben toch niet gek?’ Want kopieën kosten geld en dat wilde ik op een gegeven moment wel vergoed hebben.”

Gerrit stelde eind jaren 70 vervolgens voor om een eigen distributiebedrijf te starten (Animated People). Toen  heb ik bijna alle Nederlandse animatiefilms gekocht, van de Canadese Film Board allerlei films gekregen en zelfs Japanse films verworven. Ik had een hele lijst voor de distributie. Het was veel werk om alle filmrollen, die steeds verschillend van samenstelling waren, te monteren en na terugkomst weer te hermonteren voor andere pakketten. Alles per PTT. Zonder Gerrit had ik dat nooit gekund.”

“Uiteindelijk ben ik als penningmeester in het bestuur van het vrije circuit gekomen. Van daaruit ben ik door het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk (CRM) gevraagd om in hun commissie zitting te nemen voor het toekennen van subsidies aan filmproducties.”

Oscar

Börge Ring

Börge Ring. Bron: Wikipedia

“Op een goede dag vroeg animatiefilmer Börge Ring subsidie aan. Dat was een heel mooi project waarvoor hij dan ook subsidie kreeg. Börge had nog geen producent. CRM vroeg of ik die film wilde produceren. Toen heb ik ja gezegd. Dat was de eerste film die ik met subsidie van CRM produceerde. Daarvoor kreeg ik meteen een Oscar. Toen dacht ik bij mezelf dat ik dan ook wel de productie voor mijn man kon doen. Zo ben ik producent geworden.”

“Samengevat moet je dus als producent organisatorische en financiële kwaliteiten bezitten. Het artistieke talent moet de filmmaker bezitten. Zo denk ik er tenminste over.”

Heeft u zelf ook artistieke talenten?

Van Dijk: “Nee, ik vind zelf van niet. Ik heb nooit getekend of geschilderd en maak geen gedichten. Ik ben toch meer praktisch ingesteld.”

Heeft u wel een financiële en zakelijke achtergrond?

Van Dijk: “Ik heb een opleiding tot lerares (Na) gevolgd. Ik deed niks met geld of economie, maar vond financiën wel altijd leuk. Ik ben nu nog steeds geïnteresseerd in economie en centen etc. Ik ben al heel vroeg begonnen met eigen bedrijfjes op te zetten. Ik had een modellen-bureau (People) en heb hier in de buurt de eerste crèche opgezet toen mijn kinderen heel klein waren. Ook werkte ik voor een organisatie (Release) en zat als vrijwilliger in de abortuswerkgroep die jonge meisjes van 14-15 jaar hielp omdat ze zwanger waren geworden. Dat was toen een crime en om ze te helpen zorgden wij dat ze abortus kregen zonder dat de ouders het wisten. Dat werd altijd keurig gedaan met een huisarts en een gynaecoloog er bij.”

Uw man was kunstenaar en de drijvende kracht achter uw gezamenlijk animatie-films. Waar haalde hij zijn inspiratie vandaan? 

Van Dijk: “Artistieke mensen hebben dat van zichzelf. Laatst zei iemand dat het sinds zijn overlijden zo rustig is in Haarlem. Ik vond dat leuk om te horen. Gerrit organiseerde immers altijd activiteiten en bijzondere dingen. Overal was hij bezig met de gekste projecten en schopte daarbij graag tegen de gevestigde orde. Hij heeft zo veel gedaan. Gerrit heeft in Haarlem bijvoorbeeld de Pop-Partij opgezet. Hij stond zelf tweede op die lijst. De partij was bedoeld om meer poppodia en oefenruimte te krijgen in de stad. Zelf gaf hij weinig om popmuziek, onze zoon Rutger met zijn punkbandje des te meer.”

Waar kwam uw eigen inspiratie vandaan om producent te worden?

Van Dijk: “Ik wilde voornamelijk Gerrit steunen bij zijn filmplannen en alles wat met animatie te maken had. Daar hoort ook geld verdienen bij. Er moet toch gewerkt en gegeten worden want van de kunst kan je niet leven! Mijn motief om producent te worden kan ik geen inspiratie noemen. Het is gewoon een job.”

Wat is de invloed geweest van het winnen van de Oscar op uw werk en uw leven? Heeft het veel invloed gehad?

Van Dijk: “Nul komma nul. In Amerika is de Oscar groots, maar hier heeft het heel weinig aandacht gekregen in die tijd.”

Echt waar? 

Van Dijk: “Ja, heel weinig. We moesten ook ons eigen hotel en de reis er naartoe zelf betalen. Tegenwoordig zou je vast veel meer aandacht krijgen als je een Oscar wint. Gemeentelijk was er hier in Haarlem wel aandacht voor en het stond in de plaatselijke krant. Het is ook op tv geweest, maar dan heb je het wel gehad. De meeste mensen weten niet eens dat ik een Oscar heb. Ook niet in de filmwereld. Laatst was er een opsomming van Oscar-winnaars en toen waren ze mij ook vergeten. Dat komt omdat het een Oscar voor een animatiefilm was en animatie telt niet mee in de filmwereld. Wij zijn de dichters onder de schrijvers. De schrijvers worden in Nederland al niet gehoord en de dichters nog veel minder. Bij de animatie is het net zo. Het is een ondergeschoven kindje.”

“Dat is later wel veranderd toen Gerrit er zich mee begon te bemoeien. Toen is de Nederlandse animatiefilm groter geworden. Gerrit heeft bijvoorbeeld het Holland Animation Film Festival opgezet en ook het Nederlands Instituut voor Animatiefilm (NIAF) opgericht. Zelfs de Minister van Cultuur was bij de opening. Helaas is per 1 januari dit jaar de subsidie opgezegd. Het instituut is nu gestopt.”

800px-EYE_Filmmuseum

Filmmuseum Eye. Bron: Wikipedia

“Gerrit heeft voor de oprichting van dat instituut jaren onbezoldigd gewerkt. Hun hele archief is nu naar het Filmmuseum Eye in Amsterdam gegaan.  Ze willen ook alles hebben wat met Gerrit zijn films te maken heeft. Ze gaan Gerrit’s films heel goed digitaliseren en documenteren. Dat is een grote eer. Ze komen ons archief bekijken om te zien wat ze allemaal mee willen nemen. Dat is positief. Mijn man verdient dat ook. Gerrit heeft heel veel gedaan voor de animatiefilm. Zonder te willen opscheppen was hij de belangrijkste animatie-filmer van Nederland. Behalve het Gouden Kalf  (voor A Good Turn Daily) dat hier staat heeft hij in Berlijn ook een paar Gouden Beren gewonnen. Dat is een zeer belangrijke Europese filmprijs. Gerrit had ook echt wat te zeggen. Er zitten veel ideeën en maatschappijkritiek in zijn verhalen. Het zijn geen simpele kinderfilms.”

“Gerrit was duizend keer belangrijker dan ik. Wat ik doe is niet echt kunst vind ik. Gerrit werkte heel hard. Hij was dag en nacht bezig en werkte zaterdag en zondag ook door. Hij ging nooit op vakantie en werkte zelfs nog op de dag dat hij overleed. Hij maakte op dat  moment een film over zichzelf: The Last Picture Show. In die tijd werkte hij ook nog door aan het project Zeek. Op ieder toilet waar hij kwam, maakte hij met de zelfontspanner een foto van zijn bezoek aan dat toilet. Dat was typisch de kunstenaar in hem. In Japan en Georgië werd Zeek een succes. In Haarlem werden de honderden opnamen als tentoonstelling geprojecteerd in de Hallen / Frans Hals Museum.”

U won de Oscar voor de beste productie. Kreeg u ook te horen waarom de Oscar aan u werd toebedeeld? Wat stond er in het Juryrapport?

Van Dijk: “Ik kreeg geen juryrapport. Ik denk dat ik hem kreeg omdat onze film op dat moment heel goed, grappig en leuk was.”

Had u de Oscar ooit verwacht?

Van Dijk: “Nee, natuurlijk niet. Dat verwacht je nooit. Genomineerd worden vond ik al prachtig. Als je hem wint is dat natuurlijk helemaal mooi.”

Moet er ook gelobbyd worden voor zo’n Oscar of helemaal niet?

Van Dijk: “Ik heb in ieder geval niet echt kunnen lobbyen, behalve dan dat ik heb gezorgd dat de film een paar weken in een bioscoop in Los Angeles draaide. Dat was een van de eisen om voor de Oscar in aanmerking te komen.”

Hoe was de Oscar-uitreiking? Was het een bijzondere ervaring?

800px-81st_Academy_Awards_Ceremony

Oscar Uitreiking. Bron: Wikipedia

Van Dijk: “Het was vooral spannend.”

Werd u als ster behandeld tijdens de uitreiking?

Van Dijk: “Ik vind dat niet belangrijk, dus zeg maar nee. Ik ben geen ster. Daar zijn wij Hollanders te realistisch voor denk ik. Het was wel een hele mooie ervaring.”

Liep u daar tussen veel filmsterren? Welke allemaal?

Van Dijk: “Er bestaat een foto van de Oscar-uitreiking in 1986 waarop ik sta tussen mensen als Whoopi Goldberg, Jack Nicholson, Meryl Streep en Oprah Winfrey. De uitreiking werd gedaan door Jim Henson en Richard Hunt, grote namen achter The Muppet Show.”

De films van u en uw man zijn heel origineel, bijzonder gemaakt en artistiek. Kunnen dergelijke films tegenwoordig, in het digitale tijdperk, nog steeds gemaakt worden of is die tijd voorbij?

Van Dijk: “Tegenwoordig werkt iedereen met computers.  Gerrit tekende nog alles zelf. Animatiefilms met de hand tekenen duurt veel langer en dat doet vrijwel niemand meer. Het is financieel niet meer haalbaar. Vroeger ook al niet hoor! Gerrit heeft om die reden les gegeven op de Academie, maar zijn hart lag bij kunst maken. Hij was kunstenaar in hart en nieren en wilde niks anders doen. Omdat we altijd samen gewerkt hebben, konden we het toch allemaal realiseren. Ik zeg ook altijd: een kunstenaar moet niet met een kunstenaar trouwen, hoewel het vaak wel gebeurt.”

Er lijken veel Surealistische, Dadaïstische en Absurdistische elementen in de films van u en uw man te zitten. Klopt dat? 

Van Dijk: “Geen idee, dat valt volgens mij wel mee. Gerrit had altijd wel de gekste ideeën, die kwamen meestal uit hemzelf voort. Er zit veel transformatie in zijn tekeningen en zijn werk is erg associatief. Dat is Gerrit ten voeten uit. Om dat op film te zetten heeft hij zelfs speciale apparatuur laten maken.”

“Hij vond niks te gek. Hij deed ook aan theater en toneel en was van alle markten thuis. Hij was niet echt een acteur maar deed het toch. Hij had heel veel lef en deed alles voor de kunst. Om een prijs te winnen simuleerde hij zelfs eens dat hij in een psychiatrische kliniek verbleef. Ook heeft hij postzegels voor op officiële brieven nagetekend, o.a. een zegel met koningin Juliana, die ook echt aankwamen. Dat bestond niet volgens PTT-post en was bovendien verboden en strafbaar. Toch lukte het Gerrit. Hij deed dat allemaal voor de lol.”

Bedacht uw man al zijn films zelf?

Van Dijk: “Alles wat hij deed was zijn eigen idee, behalve zijn laatste film The Last Words of Dutch Schultz .”

Hoe is die laatste (voltooide) film tot stand gekomen? Was dat een opdracht?

Schultz_dutch_mug

Crimineel Dutch Schultz. Bron: Wikipedia

Van Dijk: “Nee, opdrachten had Gerrit niet. Dit project was bedacht door een vriend van hem uit Amsterdam: Michael Helmerhorst. Die vond dat er over de beruchte Amerikaanse misdadiger Dutch Schultz een film gemaakt moest worden. Veel Amerikaanse regisseurs is het niet gelukt daar een film over te maken, maar Gerrit heeft toen besloten het project aan te nemen.”

“Voor The Last Words of Dutch Schultz werd het live-action gedeelte gemaakt in een gymzaal. Er zit naast animatie ook een groot gedeelte live-action in de film. Dat was productioneel gezien veel werk voor mij. Het animatie gedeelte  was minder tijdrovend. Voor deze film moest een decor en inrichting gebouwd worden. Er waren ook buitenopnames, de straten moesten worden afgesloten, het verkeer geregeld, etc. Alles naast de catering voor een grote crew. Dat is een hoop gedoe. Pas à Deux van Gerrit en Monique Renault was ook veel werk. Daarin moest gedanst worden wat vervolgens dan geregisseerd en opgenomen moest worden op film, dus camera en cameraman erbij, etc. Het werd eerst live gedaan en pas daarna ‘vertekend’ met wijzigingen in de personages.”

Wat vindt u zelf mooie films?

Van Dijk: Ik heb niet lang geleden een cinefiel-kaart gekocht, dus zie ik veel films. Natuurlijk vind ik Gerrit zijn films het mooist. Dat is logisch. Daar ben je zo mee verbonden. Je hebt ze zien groeien en honderd keer gezien en gehoord. Maar er zijn natuurlijk ook andere goede animatiefilms. Dat is zeker. De Frans-Belgisch-Canadese film Les triplettes de Belleville, over vrouwen op een fiets, vond ik bijvoorbeeld prachtig.”

“Ik heb op het grootste animatiefestival ter wereld in Annecy eens in de selectie-commissie gezeten.  Daar moest ik 1100 films bekijken. Daar werd destijds de film The Old Lady and the Pigeons vertoond. Toen voorspelde ik dat dit de grote, winnende film van het festival zou worden en die kreeg inderdaad ook de Grote Prijs. Dat vond ik wel leuk. Op zo’n festival zie je uiteraard ook veel middelmatige films. Dat is normaal. Het kunnen niet allemaal juweeltjes zijn. Als je er af en toe een diamantje tussen hebt zitten dan is dat geweldig. Ook Gerrit heeft films gemaakt die minder goed zijn. Andere films behaalden dan weer wel grote prijzen. Pas à Deux van Gerrit en Monique Renault heeft het meeste prijzen gewonnen. I Move, So I Am was ook een prijswinnaar. Die wordt nog steeds gevraagd. Het zijn ook die twee films van Gerrit die Gouden Beren hebben gewonnen.”

Houdt u ook van moderne animatiefilms?

Van Dijk: “Er zitten mooie exemplaren tussen en minder mooie. Dat is zo verschillend. Soms zitten er prachtige juweeltjes bij. Van de week draaide er bijvoorbeeld een nieuwe animatiefilm van Kris Genijn in de bioscoop. Die vond ik heel leuk.”

Wat vindt u van een film als Shrek?

Van Dijk: “Hoewel ik er maar een gezien heb, vind ik ze niet geweldig. Ik houd ook niet zo van pratende diertjes en piepende muizen die je vaak in lange animatieproducties ziet. Het moet wel een goed verhaal hebben vind ik.”

Wat vindt u van andere lange animatiefilms als Finding Nemo, Ratatouille, Wall-E, de Illusionist (over Jacques Tati) en Waltz with Bashir?

Waltz_with_Bashir_Poster

Waltz with Bashir. Bron: Wikippedia

Van Dijk: “Ik geloof niet dat ik ze gezien heb. Behalve de laatste. Waltz with Bashir, over de oorlog in Libanon, heb ik wel gezien. Dat vind ik wel iets, vooral het verhaal erachter doet me wat. Ik heb hem onlangs opnieuw opgenomen.”

Wat zijn uw plannen voor de toekomst?

Van Dijk: “Ik heb geen plannen meer. Nee, ik ben nu 72. Ik vind het wel mooi zo. Ik heb genoeg gedaan.”

http://www.gerrit-van-dijk.nl/

http://www.haff.nl/nl/

 

 

 

 

 

 

 

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!