Interview met Simonis, Pasen en de paradox van het verrezen lichaam

24 jaar lang was kardinaal Adrianus Simonis aartsbisschop van Utrecht. In 1985 werd hij kardinaal gemaakt door Paus Johannes Paulus II. Tegenwoordig woont Simonis (85) in Voorhout

Adrianus Simonis, 1971. Foto door Punt (ANEFO) – GaHetNa, CC BY 4.0. Bron: Wikimedia Commons.

op 7 kilometer van zijn geboorteplaats Lisse. Hij is geboren en getogen in de Bollenstreek. De cirkel is daarmee rond gemaakt. Kardinaal Simonis: ‘Ik heb altijd geroepen tegen de mensen in de Bollenstreek: ‘Wij zijn niet uit de klei getrokken maar uit de Geestgrond. Daar ben ik nu teruggekeerd.’ (Geestgrond = cultuurgrond van duinzand, klei en/of veen).

Vanuit zijn woning heeft de kardinaal een schitterend uitzicht op de prachtige, kleurrijke bloemvelden die deze streek zo beroemd hebben gemaakt. Kardinaal Simonis: ‘In de Lente heb ik drie weken lang het mooiste uitzicht van Nederland.’ Het is de perfecte locatie om het met de kardinaal eens te hebben over het Paas-feest, het Wonder van de Natuur en de Opstanding van Christus. In zijn woonkamer die wel wat weg heeft van een gebedshuis vertelt de voormalige bisschop, omringd door tal van Oosterse (Roemeense) iconen en veel bloemen, waarom Pasen zo belangrijk is en wat het feest voor hem persoonlijk zo uniek maakt. Simonis: ‘Tijdens Pasen vieren we dat er eeuwig leven is: leven door de dood heen.’

Wat doet u dit jaar met Pasen? Iets speciaals?

Kardinaal Simonis: ‘Nee. Ik ga iedere dag naar de Mis in de kapel vlakbij mijn huis. Dat deed ik afgelopen Palm-zondag ook met het Lijdensverhaal. Op woensdag ging ik naar de Chrisma-mis en de Olie-wijdingen in Apeldoorn (van het oude Bisdom). Dat heb ik in functie zelf ook 24 jaar lang gedaan. Op Witte Donderdag zat ik in Haarlem-Noord. Goede Vrijdag was ik hier in Voorhout en op Paas-Zaterdag ga ik naar Noordwijk. Op Pasen zelf bevind ik mij in Lisse, mijn geboorteparochie. Tweede Paasdag ben ik hier weer in Voorhout voor de gemeenschap. Zo breng ik Pasen door.’

‘Tijdens het Eucharistisch gebed, dat zo’n 10 minuten duurt, kan ik wel staan, maar voor de rest doe ik het zittend. Ik preek ook zittend, zoals een bisschop dat vanouds deed. Iedere kerk die zichzelf respecteerde, had een bisschopszetel en daaruit verkondigde zo’n geestelijke het Woord Gods. Ik moet ook dit jaar weer veel preken maken etc. Ik probeer volop actief te zijn, zo lang als dat mogelijk is. Ik heb drukke dagen.’

‘Er valt ook veel te lezen. Mensen sturen mij boeken (manuscripten etc.) toe en willen dat ik daar een oordeel over geef. Ze vragen mijn opinie en willen weten of de inhoud klopt. Dat is veel werk.’

Wat betekent Pasen voor u persoonlijk?

Kardinaal Simonis: ‘De verrijzenis van Christus. Het hoogtepunt van het kerkelijk jaar. De voleinding: leven door dood heen. Afijn, alle geijkte zinnen die je met Pasen kunt horen en natuurlijk dat er eeuwig leven is: leven door de dood heen.’

‘Vervolgens hebben we de getuigenis van de apostel Paulus in 1 Korinthe 15, de beroemde getuigenis: ‘Hij is verschenen aan Kefas plus de anderen en aan mij, de misgeboorte, zoals hij zichzelf noemt. Vervolgens aan 500 broeders tegelijk, waarvan er nog velen in leven zijn.’ Ze hebben Hem dus gezien. Het lege graf is nooit een bewijs geweest voor de verrijzenis van Christus, maar wel dat ze Hem gezien hebben; ōphthē staat er in het Grieks: Hij is hen verschenen, maar dan met een torso die natuurlijk een totaal ander dimensioneel lichaam is. Paulus spreekt in de Eerste Korinthe Brief over een Geestelijk Lichaam. Dat is een paradox want een geest is een geest en een lichaam is een lichaam. Maar in dit geval kan het lichaam zich op de wijze van een geest voortbewegen. Daar vind je aanwijzingen voor in het Evangelie. Door een gesloten deur staat Hij plotseling in hun midden. Kortom: een lichaam dat vergeestelijkt is.’

‘Wij mensen kennen alleen maar de tweedeling van geest en lichaam. De dood betekent dan het verlaten van de geest van het lichaam. De Opstanding van Christus is een andere dimensie, zodat wij ons daar ook geen voorstelling van kunnen maken: een vierde of vijfde dimensie.’

Moet het doel van ons mensen zijn om ook zo te worden?

Kardinaal Simonis: ‘Ja, dat zegt de geloofsbelijdenis ook aan het einde: ik geloof in het eeuwig leven, de verrijzenis van het lichaam en het eeuwig leven, Amen. Daar geloof ik heilig in, anders zou het menselijke leven totaal absurd zijn. Iedereen heeft immers besef van de vraag: waar kom ik nou vandaan? Dan denk je natuurlijk allereerst aan je ouders, maar iedereen beseft en weet: ik ben veel meer dan het product van mijn ouders. Ik ben een totaal uniek iemand met een heel eigen, volstrekt unieke, geschiedenis van goed en kwaad, van vreugde en verdriet en van beproeving. Dat is volstrekt individueel en eigen.’

‘Van alle eeuwigheid heeft God gewild dat ik zou bestaan. Hij heeft met mijn leven een bedoeling. Er bestaat een oud-Nederlandse uitdrukking: ‘ik ben in het aanzijn geroepen’. Ik heb dus het leven ontvangen. Ik vind dat zo’n mooie uitdrukking omdat dit wezenlijk weergeeft wat het leven is: een roeping! Maar wat is nu de inhoud van die roeping? Antwoord: dat ik uit God’s liefde voortkom. Hij heeft mij vanaf alle eeuwigheid gewild en Hij heeft met mijn leven een bedoeling. Die roeping is voor iedereen geldend en luidt: God’s liefde waarmaken voor anderen. Met vallen en opstaan natuurlijk. Het is een heel leerproces tot het einde toe.’

Hoe beleefde u het Paas-feest als kardinaal en bisschop? Was dat anders dan nu?

Kardinaal Simonis: ‘Nee, ik heb dat altijd primair als gelovige beleefd en die genade heb ik gehad van jongs af aan. Vroeger was de Paas-viering heel uitgebreid en het Vasten was ook veel directer. Dat beleefde je mee. Je had in praktisch alle parochies Lijdensmeditaties op zondagavond. Dan kwam er bijvoorbeeld een bekende predikant die die Lijdensmeditaties hield. Ik heb dat zelf altijd heel intens beleefd. De mensen groeiden daarmee op. Dat is helaas allemaal verdwenen, zodat die 40-dagen tijd nog maar nauwelijks tot uitdrukking komt. ‘

‘Wel anders dan Kerstmis. Kerstmis is meer een huiselijk feest in het midden van de winter. Er is liefelijkheid en we maken het stalletje van Bethlehem zo gezellig dat je er als het ware bij zou willen neerliggen. Het is echter bittere werkelijkheid geweest en dat komt op het kruis op de hoogste wijze tot uitdrukking: Liefde ten dode toe. God heeft in Jezus die liefde tot het uiterste toe willen uitdrukken in zijn zelfgave op het kruis, tot vergeving van de zonden. Dergelijk zondebesef hangt natuurlijk weer heel nauw samen met Godsbesef. Als je geen Godsbesef hebt, heb je ook geen zondebesef meer. Het hangt allemaal samen.’

Was Pasen altijd het hoogtepunt van het jaar?

Kardinaal Simonis: ‘Ja, zonder twijfel.’

Voor-Cristelijke en Germaanse elementen

Tegenwoordig worden er tal van non-religieuze zaken aan het Paasfeest verbonden. Wat vindt u daarvan?

Kardinaal Simonis: ‘Nou ja, dat is heidendom hè. Een mens moet toch wat. Pasen is natuurlijk ook uit heidense gebruiken als het lentefeest voortgekomen, met het wonder van de natuur daarbij. Vergeet niet het woord van Jezus: ‘als de graankorrel niet in de aarde valt en sterft, dan blijft hij alleen. Als hij echter sterft (en in goede aarde valt) brengt hij rijke vruchten voort. Dat wonder zie je iedere lente opnieuw geschieden in de natuur. Dan ontstaat het nieuwe leven. Mijn heg buiten is nu nog helemaal dor en winters, maar over een maand staat hij helemaal in het groen. Dat is het grote wonder. Daarbij heeft het Paas-feest natuurlijk aansluiting gevonden. Paulus gebruikt in zijn Korinthe-brief ook beelden uit de natuur.’

Dergelijke niet-religieuze gebruiken vindt u wel in orde?

Kardinaal Simonis: ‘Oh ja, dat vind ik uitstekend. Een zekere omlijsting met eieren-zoeken etc. vind ik best. We zeggen niet voor niets ‘in Mei legt elke vogel een ei.’ Dat is het nieuwe leven. Ieder feest moet een omlijsting hebben.’

‘Wat heb je immers nodig als je ergens gaat wonen? Je dient een stoel te hebben, een tafel en een bed. Dat is alles, maar zo is het leven niet. Je gaat het toch aankleden en wilt wat aan de muren hangen etc. Je hebt een omlijsting nodig. En die vindt u in dit huis volop. Kijk maar naar eens naar mijn schilderijen, iconen en bloemen etc.’

Hoe ziet u dit? Zitten er inderdaad voor-Christelijke en Germaanse elementen in (zoals de meiboom, eieren, lentefeest en verjagen van demonen) en wat betekent dit voor u?

Kardinaal Simonis: ‘Dat hangt met de natuur samen. Vroeger werd de natuur in de vorm van allerlei goden etc. aanbeden. Nu vieren we het nieuwe leven door de persoon van Christus. De beroemde 7 ‘Ik ben’ woorden uit het Johannes-evangelie: ‘Ik ben het brood des levens, Ik ben het licht van de wereld, Ik ben de goede herder, Ik ben de deur, Ik ben de verrijzenis en het leven, Ik ben de Weg, de Waarheid en het leven. En dan: Ik ben de ware wijnstok.’ Dat zijn de 7 ‘Ik ben’ woorden die refereren aan Exodus 3: ‘Ik ben die ben.’ En dat absolute ‘Ik ben’ dat in het Johannes-evangelie verschillende malen naar voren komt in hoofdstuk 7 en met name 8. ‘En dat ge gelooft’ zegt Jezus ‘dat Ik ben’: Dat Hij de werkelijke Zoon Gods is.’

‘Anders gezegd is het datgene wat in de geloofsbelijdenis terecht is gekomen: ‘God van God, licht van licht, Ware God van de Ware God.’ Dan raak je natuurlijk het mysterie van de Drie-eenheid. God is geen starre mono-zaad, maar een Goddelijke gemeenschap, van Vader, Zoon en Geest. Daarom zijn wij mensen geen individuen, maar wezenlijk gemeenschapsmensen. Je komt uit anderen voort en hebt anderen nodig om te bestaan. Niemand kan op zijn eigen houtje leven.’

Tegenwoordig denken mensen vaak dit wel te kunnen door het individualisme.

Kardinaal Simonis: ‘Oh ja, maar het is natuurlijk te dwaas om los te lopen hoe dat individualisme om zich heen heeft gegrepen. Individualisme wordt immers al gauw egoïsme.’

Bach

Tijdens Pasen wordt er veel Bach uitgevoerd (o.a.  Matthäus-Passion ). Bach was Protestant. Hoe luistert u naar de muziek van deze niet-katholieke componist? Vindt u het mooi, raakt u er van in vervoering en hoe religieus is deze muziek volgens u ?

Fragment uit Bachs eigen ‘Netschrift’ van de Matthäus-Passion, met de tekst: “Eli, lama asabthani. Uit de Koninklijke Bibliotheek in Berlijn. Bron: Wikimedia Commons

Kardinaal Simonis: ‘Bach heeft natuurlijk heel veel voor katholieke vorstenhuizen gewerkt. Hij is erg allround. Het enorm jammere van deze grootste van alle componisten is dat hij zich zo weinig geuit heeft over zijn innerlijk leven. Bach heeft 6 kinderen verloren en ontzettend veel verdriet en beproeving gekend. Hoe heeft hij dat allemaal verwerkt ?In zijn muzikale creaties komt dat denk ik tot uitdrukking. Het moet een diep gelovige man geweest zijn. Ik vind zijn muziek volstrekt onsterfelijk. Het doet mij altijd aan de eeuwigheid denken.’

‘Een heleboel mensen komen inderdaad ook in vervoering door de muziek van Bach. Hij was een onvoorstelbaar genie. Soms denk ik bij mezelf: ‘Die muziek is Goddelijk geïnspireerd.’ ‘Het is bovenmenselijk.’ Hoe je zoveel schoonheid kunt scheppen?  Als je alleen al naar zijn orgelmuziek luistert. Die Tocata’s en Fuga’s zijn kathedralen die hij schept uit het niets. Dat kwam zomaar in dat hoofd en dat hart op.’

Zelfs ongelovigen zeggen regelmatig dat van alles in de wereld de muziek van Bach hen het dichtst in de buurt van God brengt.

Kardinaal Simonis: ‘Ja, dat is een mysterie. In Bach’s muziek vind je toch iets van de Transcendentie. Van datgene wat ons overstijgt.’

‘De Matthäus -passion is echter tegenwoordig voor velen ook een soort Ersatz-viering geworden van het hele Paas-gebeuren: van het lijden, de dood en de verrijzenis van de Heer. Want je moet als mens toch wat …’

Draait u thuis ook weleens Bach?

Kardinaal Simonis: ‘Ja, ja, ja. Ik luister veel naar Brava. Dat is een klassieke zender met de meest mooie muziek. Ze zijn dag en nacht te horen.’

Paaslam

Christus wordt ook wel gezien als het Paaslam dat geofferd werd voor onze zonden. Snapt de huidige mens de betekenis van een dergelijk zoenoffer nog wel? Wat is het belang ervan volgens u?

Jan van Eyck (circa 1390–1441), Lam Gods (open). te zien in de Sint Bavo Kathedraal. Bron: Wikimedia Commons.

Kardinaal Simonis: ‘Nee, dat beseft de moderne mens helaas niet meer. Dat komt doordat ze niets meer van de Bijbel weten. Veel mensen hebben de Heilige Schrift nog wel in de kast staan, maar lezen het boek niet. De offering van het Paas-lam gaat natuurlijk terug op de profeet Jesaia. Een onschuldig lam – want aan een lam verbinden we onschuld – dat ter slachtbank wordt geleid, is een prachtig beeld. Zo is het gebeurd met de zondeloze Christus.’

‘De zondeloze Christus die omwille van de vergiffenis van de zonde Zijn leven heeft gegeven. ‘Gij hebt mij een lichaam bereid’ zegt de Hebreeën-brief Hoofdstuk 10 en ‘ik ben gekomen om Uw wil te doen’. Wat is de wil van God? Dat Hij, de Zoon, uitdrukking geeft aan de Liefde tot het uiterste doel. Niemand heeft groter liefde dan hij die zijn leven geeft. Dat vieren we in de Goede Week, die heel paradoxaal dan ook Goede Week heet. Tot vergiffenis van de zonde. ‘

‘Nogmaals: er is geen zondebesef meer. Dat komt ook in ons spraakgebruik tot uitdrukking. Als ik een mooi glas breek is dat ‘zonde’. Wanneer ik het niet meer kan bijkopen is het ‘dood-zonde’. En als ik bij wijze van spreken een ander de hersens in sla dan is dat een ‘ongelukje’ en ben je verminderd toerekeningsvatbaar.’

Soms wordt ook wel gezegd: ‘God is Liefde’. Vindt u dat een goede uitsprak?

Kardinaal Simonis: ‘Ja, dat vind ik een van de mooiste omschrijvingen van God. Je vindt het in de eerste Johannes-brief, het vierde hoofdstuk: God is liefde. Het is gevende, offerende liefde.’

Wat te denken over de woorden ‘opstanding’ en ‘eeuwig leven’? Zegt dat de bevolking en de moderne mens nog iets?

Kardinaal Simonis: ‘Nee. Het opinie-onderzoek God in Nederland (VU Amsterdam) is onlangs, 5 maanden geleden, uitgekomen en geeft een weerslag van het godsdienstig leven in ons land. Ik geloof dat 50 % van de bevolking niet meer gelooft in de Opstanding. Ik begrijp niet hoe je dan kan leven? Nogmaals: dan zou het menselijk leven voor mij totaal absurd zijn. Als je die hongersnood-bedreiging van 20 miljoen mensen ziet in Afrika. Die moeders gillen om een stukje brood en voedsel voor hun kinderen etc. Ze lijden daar op een geweldige manier. Denk verder ook eens aan ander onrecht wat mensen kan worden aangedaan in het leven. Dat kan van een verschrikkelijke afmeting zijn. Als dergelijke beklagenswaardige mensen nooit op de een of andere manier beloond worden voor al hun offers en geschrei en daar geen eeuwig leven tegenover staat en zonder beloning, dan is het leven totaal absurd.’

Absurd

Was het niet een Paus die ooit gezegd heeft: ‘Ik geloof omdat het absurd is.’?

Kardinaal Simonis: ‘Quia Absurdum in het Latijn. Nee, dat is niet door een Paus gezegd, maar door de Britse schrijvers G.K. Chesterton en C.S. Lewis. Oorspronkelijk is het een citaat van de Christelijke kerkvader Tertullianus (ca. 160 – ca. 240).’

Wat vindt u van die uitspraak?

Kardinaal Simonis: ‘Daar zit natuurlijk een hele goede kant aan. We moeten niet vergeten dat God, let wel de Eeuwige God, het Eeuwige Nu, tijdelijk wordt in de persoon van Christus met zijn geboorte in Bethlehem. Dat is eigenlijk absurd, maar past in God’s wezen. Als je er over nadenkt kom je, menselijkerwijze gesproken, tot tegenstrijdigheden zoals de Eeuwige God (het eeuwige nu) die toch tijdelijk wordt. De Schepper die schepsel wordt. Dat noemen we dan Mysterie. Mysterie is wat boven ons begripsvermogen uitgaat.’

Laat een dergelijk mysterie de mens voelen dat er iets machtiger is dan hem of haar? Kan ik dat zo zeggen?

Kardinaal Simonis: ‘Ja, maar dan moet ik dus nederig genoeg zijn om te beseffen dat de wereld en God groter zijn dan ik en mijn beperkte verstandje.’

Een soort aanvaarding?

Kardinaal Simonis met een diepe zucht: ‘Ja .’

Op het einde van het gesprek neemt kardinaal Simonis afscheid met een hartelijk uitgesproken ‘Zalig Pasen’ gevolgd door ‘Heil en Zegen’. Dan gaat hij weer aan het werk Er moeten nog boeken gecorrigeerd worden.

Buiten zijn woning zien de bollenveld en er schitterend uit. De knoppen zijn uitgekomen en veel bloemen in Liturgisch Paars staan al in bloei. Het Wonder van het Nieuwe Leven neemt bezit van Kardinaal Simonis’ Zuid-Hollandse Geestgrond. Pasen en het nieuwe Leven door de dood heen, zijn opnieuw werkelijkheid geworden …

Schrijf je in voor TOEN!