Japan en 27 Nederlanders

Nederland en Japan zullen elkaar treffen op het voetbalveld tijdens het WK voetbal 2010 in Zuid-Afrika. De geschiedenis van het contact tussen deze twee landen gaat 400 jaar terug en is uniek.

Yoshimune. Bron: Wikipedia

In het voetbal hebben de Nederlanders en de Japanners elkaar nog niet zo vaak getroffen. De geschiedenis van het contact tussen de twee landen gaat echter 400 jaar terug, en is altijd een bijzondere geweest. Voor lange tijd was het de Nederlanders als enige Europeanen toegestaan om te handelen met het mysterieuze, geïsoleerde Japan. Het is door dit handelscontact dat volgens sommige historici het de Nederlanders waren die Japan hebben opengesteld voor het moderne tijdperk.

Portugal buitenspel

Tijdens de grote ontdekkingsreizen van de zestiende en zeventiende eeuw waren grote Aziatische landen als China en Japan populaire bestemmingen. Dit waren grote, rijke landen, met al een rijke geschiedenis en ontwikkelde beschaving. Het waren de Portugezen, voornamelijk via de Jezuïet Francis Xavier, die Japan het eerst ‘ontdekten’. De Japanners stelden zich vanaf het eerste contact wantrouwig op tegen de Europeanen. Ze vonden het Europese gebrek aan zelfbeheersing maar niets, en sloten zichzelf zoveel mogelijk af.  Ze lieten de missie van de Jezuïeten argwanend toe, en in de jaren tussen 1550 en 1639 leidde dit tot veel cultureel contact. Maar langzaam begon Japan de Europese invloeden steeds gevaarlijker te vinden, en vanaf 1633 gaf de regering verschillende edicten uit waarmee Japan zichzelf steeds meer afzonderde van invloeden van buitenaf. Uiteindelijk leidde dit ertoe dat Portugal volledig buitenspel gezet werd, samen met iedere andere Europese mogendheid. Japan sloot zich letterlijk af van de buitenwereld; Europeanen mochten het land niet meer in tenzij onder toezicht, en christelijke missies waren niet meer toegestaan. Het land en haar bevolking bleef voor de mensen in Europa een mysterieus, gesloten gebied.

Alleen de Nederlanders mochten blijven, op een klein eilandje niet veel groter dan de Dam in Amsterdam en met enorm veel restricties en beperkingen. Deze namen ze echter graag op de koop toe, omdat het betekende dat zij als enige toegang hadden tot de handelswaar die Japan te bieden had. Japan verkoos de Nederlanders boven andere Europese grootmachten om verschillende redenen. De Nederlanders waren eerst en vooral geïnteresseerd in handeldrijven, en niet zoals de Portugezen en Spanjaarden in het bekeren van zieltjes tot het Christendom, of het creëren van een koloniaal rijk. De Nederlanders schikten zich makkelijker naar de Japanse eisen, wensen en zelfs bevelen. Bovendien was Portugal, sinds het onder Spaanse heerschappij viel, ook een vijand van Nederland. Dat Japan en Nederland daarom beter samen konden werken, was al eens gebleken in 1636. Toen vond de zogenaamde Shimabara opstand plaats, een opstand van verarmde en verhongerende boeren, die zich onder de Portugese Jezuïeten bekeerd hadden tot het Christendom. Zij keerden zich tegen het Japanse regime, maar met hulp van de VOC-leden die op dat moment in Japan verbleven sloeg de shogun de opstand neer. Vanaf dat moment moesten Europeanen die in Japan kwamen aantonen dat ze geen Christen waren door op een afbeelding van Maria of Jezus te trappen. De Nederlanders, die protestants waren en wellicht wat minder religieus dan de andere Europeanen, deden hier over het algemeen niet zo moeilijk over. Drie jaar later werd met het Sakokurei edict officieel een einde gemaakt aan de Europese aanwezigheid in Japan, met de uitzondering van 27 VOC-medewerkers op Deshima.

Plattegrond van Deshima. Bron: Wikipedia

Decennia lang verbleven de Nederlanders dus op Deshima, het eilandje waar ze hun nederzetting hadden, en handelden met de Japanners. Schepen mochten alleen aanmeren in het officiële handelsseizoen en de VOC-medewerkers mochten niet naar het Japanse vasteland. Europese vrouwen waren niet toegestaan op het eiland; alleen prostituees van het Japanse vasteland mochten af en toe naar het eiland om gezelschapsdame te zijn. De Nederlanders mochten ook niet zomaar van het eiland af; alleen onder begeleiding, en het liefst maar één keer per jaar: tijdens de officiële reis naar de shogun in de stad Edo, waar ze hem ieder jaar geschenken brachten in ruil voor zijn gastvrijheid.

Rangakusha

Die geschenken waren vaak nieuwe technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen uit de Westerse wereld. Soms ook wapens. Niet iedere shogun was echt geïnteresseerd in deze curiositeiten. De meeste geschenken werden ergens opgeslagen en vergeten. Het was de shogun Yoshimune, die tussen 1714 en 1745 regeerde, die echt interesse toonde in de Nederlandse en Europese cultuur en wetenschap. Hij haalde veel van de vergeten geschenken weer terug naar zijn hof en vroeg aan Nederlanders uit te leggen wat ze betekenden en hoe ze werkten. Ook beval hij twee Japanse geleerden om Nederlands te leren, zodat ze de Nederlandse kennis over o.a. astronomie en geneeskunde over konden nemen. Yoshimune kan wellicht gezien worden als één van de eerste Rangakusha. Dit was de Japanse benaming voor de zogenaamde ‘Nederlandkundigen’, mensen die zich interesseerden in de Nederlandse (en via Nederland de Europese) cultuur, wetenschap en taal. Deze Rangakusha zorgden er in de achttiende eeuw voor dat Japan zich openstelde en klaarmaakte voor de moderne tijd, die er onvermijdelijk aan zat te komen.

Nederland en de medewerkers van de Nederlandse VOC hebben dus een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Japan en haar contact met de rest van de wereld. De Nederlanders waren de tussenpersonen tussen het gesloten Japan en het machtige Europa, dat haar greep over de hele wereld aan het versterken was.  Hoewel Japan zichzelf zoveel mogelijk bleef isoleren en nooit helemaal toegaf aan die greep, werd het – onvermijdelijk – toch veranderd door de aanwezigheid van amper dertig Europeanen op het kleine eilandje Deshima.

Literatuur:

N.E. van Opstall, ‘Dutchmen and Japanese in the Eighteenth Century’, in: J. van Goor [ed.], Trading companies in Asia 1600-1830.

Geef een reactie

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!