Keizer Karelplein: geschiedenis van een verkeersplein

Het Nijmeegse Keizer Karelplein was afgelopen week in het nieuws omdat het volgens RTL Nieuws de ‘meest verkeersonveilige plek’ van Nederland zou zijn. Waar of niet, Keizer Karelplein is in ieder geval een zeer druk verkeersplein. Dat was het echter niet altijd. Hoe ontstond het Keizer Karelplein?

Keizer Karelplein

Ontwerp van het plantsoen in het midden van het Keizer Karelplein. Door Lieven Rosseels, 1883. Deze Belg was ook de ontwerper van Nijmeegse parken als het Kronenburgerpark. Bron: Regionaal Archief Nijmegen, KPU-317.

Sinds 1962 houdt het beeld van Karel de Grote, dat in het groene midden van het plein staat, het rondgaande verkeer in de gaten. Dat is alleen maar drukker geworden. Per dag gaan er ongeveer 70.000 voertuigen overheen. En dat terwijl het allemaal zo rustig begon.

Voorbij de vesting

In 1874 verloor Nijmegen zijn status als vestingstad. Het Keizer Karelplein werd tussen 1877 en 1879 ontworpen als onderdeel van nieuwe stadsuitbreidingen. Die waren mogelijk, omdat de stadsmuren grotendeels werden afgebroken. Zo kwam er ruimte vrij voor fraaie singels en parken. Op die manier werden welgestelde mensen en renteniers naar de stad aan de Waal gelokt.

Ontwerp stadsuitleg Nijmegen 1877

Algemeen plan van uitleg der gemeente Nijmegen. Door W.J. Brender á Brandis, 1877. Met de Waal in het zuiden van de kaart. Op de ovaal rechtsboven zou het Keizer Karelplein komen. Bron: Regionaal Archief Nijmegen, KPU-117.

Plannen voor het Keizer Karelplein

Om de vernieuwingen gestalte te geven huurde een commissie die was benoemd door de Nijmeegse gemeenteraad een ervaren herinrichter uit Maastricht in.

Stadsingenieur W.J. Brender á Brandis presenteerde in 1878 zijn plan. In de ring rondom Nijmegen, die eerst uit stadsmuren bestond, komen twee parallelle boulevards tevoorschijn. De buitenste ring komt ongeveer overeen met de huidige Oranjesingel en de binnenste ring met de Van Welderenstraat.  Op de plek waar nu het Hunnerpark staat en het Trajanusplein ligt, tekent zich een rond plein af. Aan de andere kant, waar Keizer Karelplein zou komen, schetste Brandis een ovaal plein. Dat ovale plein functioneerde als

scharnier tussen de halve cirkel van boulevards en enkele uitvalswegen
Lemmens, Nijmegen binnen en buiten de singels p. 99

Toch was er kritiek: in plaats van een doolhof van kleine straten zou Nijmegen boulevards nodig hebben die net zo breed waren als die van Brussel en Parijs. Daarom werd het plan van Brandis voorgelegd aan de Haagse architect Bert Brouwer. Die bracht verbeteringen aan. Hierdoor werd het Keizer Karelplein groter en cirkelvormig in plaats van ovaal. Verder vielen Hunnerpark en Trajanusplein wat kleiner uit.

Keizer Karelplein

In 1879 werd het gewijzigde plan van Brouwer aangenomen. Dat jaar begon ook de uitvoer meteen. Te beginnen met de aanleg van het plein dat wij kennen als Keizer Karelplein. Al heette dat eerst nog Karelsplein en werd het in 1880 door de gemeenteraad Keizer Karelsplein gedoopt. Die tussen-s viel pas op 9 juli 1924 van het plein af: sindsdien heet het Keizer Karelplein.

Keizer Karelplein

Nijmegen 1882. Links de Stationstraat, daarnaast achtereenvolgens de Nassausingel en de Verlengde Molenstraat, in het midden het Keizer Karelplantsoen, rechts de Oranjesingel, rechtsonder de St. Annastraat. Bron: Regionaal Archief Nijmegen, F14544.

Auto’s in Nijmegen

In de loop van de tijd is het plein meerdere malen aangepast om het alsmaar toenemende en veranderende verkeer aan te kunnen. Van paard en wagen naar auto’s. Eerst in kleine elitaire aantallen: in 1939 woonden er 1050 autobezitters in Nijmegen. Een aantal dat in 1942 kelderde naar 157. Het duurde tot 1949 voordat er weer meer dan 1050 auto’s waren. Daarna groeide dat aantal gestaag.

In 1995 gingen er dagelijks 25.000 voertuigen door Nijmegen, waarvan een groot deel via het Keizer Karelplein. Een jaar later kende Nijmegen een dichtheid van 400 personenauto’s per 1000 inwoners. In 1996 vonden bijna 3000 ongelukken plaats in Nijmegen, met 8 doden en 450 gewonden tot gevolg.

Groene stad

Hoewel er in 2016 relatief minder personenauto’s in Nijmegen geregistreerd stonden dan in 1996, 373 auto’s per 1000 inwoners, waren er nog steeds genoeg voertuigen:

  • 64.191 personenauto’s
  • 5.623 bedrijfsauto’s
  • 4.439 motortweewielers

Met alle uitstoot van milieuvervuilende stoffen tot gevolg. Gelukkig is Nijmegen in 2018 uitgeroepen tot Green Capital, ofwel groene hoofdstad van de wereld. Het is echter moeilijk voor te stellen dat het Keizer Karelplein ooit weer zo groen wordt als het was toen het ontstond.

Historische Atlas

Tip: als je op deze online historische atlas bij de oude kaarten die van 1879 en die van 1890 selecteert, kun je goed zien waar het Keizer Karelplein is aangelegd. En hoe de stadsuitbreiding van Nijmegen plaatsvond op de plek van de voormalige stadsmuren.

Andere tijden

Andere Tijden zendt zaterdagavond 20 januari 2018 een programma uit over (het gebrek aan) verkeersmaatregelen in de jaren zestig en zeventig: Autogordels vast en zeker.

Bronnen

Bots, J.A.H.G.M., ed, Nijmegen geschiedenis van de oudste stad van Nederland. Negentiende en twintigste eeuw (Nijmegen 2005), p. 20-22, 294.

Essers, Rob, Straatnamen

Historische atlas van Nijmegen

Lemmens, Gerard en Uitterhoeve, Wilfried, Nijmegen binnen en buiten de singels: een rondgang door stad en buitengebied (Amsterdam 2007), p. 99-102

Opten, Niek,  Keizer Karelplein is veilig, ondanks vele frommel-ongevallen: in De Gelderlander (15 januari 2018)

Stadsgetallen (buurtmonitor)

Verhoeven, Dolly, ed., De canon van Nijmegen ( Nijmegen 2009), p. 122

Wildervanck, Cees, Rare rotonde verrast autorijders: in Dagblad van het Noorden (27 juni 2011)

Tim Wachelder

Tim Wachelder studeerde geschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Tijdens zijn studie specialiseerde hij zich in Europese Expansiegeschiedenis. Behalve over koloniale geschiedenis schrijft hij ook over militaire, culturele en Nijmeegse geschiedenis. Sinds 2007 is hij webredacteur bij Historiën.

More Posts

Historiën Twitter
Schrijf je in voor TOEN!